De VNG heeft geen pleitnotitie gemaakt.

In deze documentaire ziet u enkele van de problemen, een oplossing en vooral de staat van Nederland, een land dat vaak roept heel transparant te zijn. Maar is ons land dat ook? En staan wij er voldoende bij stil dat het recht op informatie een mensenrecht is en houden we ons daar ook aan? Politici, Wob-experts, advocaten en een wetenschapper geven hun mening.

Woberator, de documentaire is een project van Stichting Dat Zou Jij Wel Willen Weten, gemaakt door Sebastiaan ter Burg en Brenno de Winter.

Woberator, the documentaire from Brenno de Winter on Vimeo.

De partij is – evenals GroenLinks – zeer vocaal dat zij van mening zijn dat de VNG onder de Wob hoort te vallen.

Vragen van het lid Van Raak (SP) aan de minister van Binnenlandse Zaken over de Wet openbaarheid van bestuur en de Vereniging Nederlandse Gemeenten

1.      Bent u bekend met de uitspraak van de Rechtbank Arnhem met betrekking tot de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) (LJN: BN5180)?
2.      Deelt u mijn opvatting dat uit deze uitspraak blijkt dat de VNG niet een belangenbehartiger is zoals elke andere? Zo nee, waarom niet?
3.      Klopt het dat de VNG actief deelneemt aan diverse ambtelijke overleggen, die niet open staan voor andere belangenorganisaties? Kunt u een overzicht geven van alle ambtelijke overleggen bij de rijksoverheid waar de VNG aan deelneemt?
4.      Kunt u een overzicht geven van samenwerkingsprojecten tussen de verschillende ministeries en de VNG waar sprake is van het vormen of uitvoeren van beleid? Zo nee, waarom niet?
5.      Bent u met mij van mening dat de Wet openbaarheid van bestuur bestemd is voor de reconstructie van beleid, het volgen daarvan of het toetsen daarvan? Deelt u mijn opvatting dat na bovengenoemde uitspraak van de Rechtbank Arnhem een onwenselijke lacune in de wetgeving ontstaat, omdat de Wob niet langer lijkt toe te zien op alle documenten die beleid aangaan?
6.      Kunt u de Tweede Kamer informeren wat de status is van de inventarisatie voor wetgeving voor het ondertekenen van het Verdrag van Tromsø? Indien nee, waarom niet?
7.      Klopt het dat de VNG betrokken is bij een ambtelijke werkgroep die zich bezighoudt met aanpassingen van de Wet openbaarheid van bestuur, terwijl de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) het deelnemen aan die werkgroep is geweigerd? Kunt u dat toelichten?
8.      Deelt u de mening dat wanneer de VNG slechts een vereniging naar publiek recht is het lidmaatschap en de bijbehorende dienstverlening onder het aanbestedingsrecht valt?
9.      Klopt het dat uw ministerie regelmatig geld verstrekt voor het organiseren cursussen, bijeenkomsten, conferenties, etc. door de VNG? Zo ja, hoeveel geld is daarmee voor 2009 en 2010 gemoeid?
10.     Krijgt de VNG geld voor haar bijdrage aan het Nationaal Uitvoeringsprogramma (NUP)? Zo ja, hoeveel geld is dat?
11.     Is naar uw mening Stichting ICTU ook een orgaan naar publiek recht en geen bestuursorgaan? Kunt u deze mening toelichten?
12.     De VNG is al enige tijd verlieslatend. Klopt het dat de gemeenten en dus de belastingbetaler opdraait voor deze verliezen?

Aanleiding voor de zaak was de uitvoering van een belangrijk onderdeel van het Nationaal Uitvoeringsprogramma van het Ministerie van Binnenlandse Zaken. Dit ICT-beleid is belangrijk bij de modernisering van gemeenten en ondervindt de nodige ernstige problemen. Toen de VNG weigerde openheid van zaken te geven over het verloop van dit programma, omdat ze daartoe niet verplicht zou zijn, stapte De Winter naar de rechter. Inmiddels is duidelijk dat de gemeentelijke belangenbehartiger veel te verwijten valt bij het falen van dit ICT-beleid.

Geen openheid

De rechter heeft nu besloten dat de documenten niet openbaar gemaakt hoeven te worden door de VNG, omdat zij niet als bestuursorgaan aan te merken zijn. Dat de stukken over beleid gaan staat niet ter discussie. “Wat er precies is misgaan met dat landelijk ICT-beleid kan de VNG nu dus effectief blijven verbergen. Dat is jammer, want inmiddels staat al wel vast dat het mislukken voor burgers verstrekkende gevolgen kan hebben”, meent de Winter. “Ik wil de VNG – ondanks de uitspraak – uitnodigen eens te stoppen met hun geheimzinnig gedrag en echt transparant te worden.”

Volgens De Winter valt er nu een gat in de wetgeving en is de geest van de Wob juist dat beleid van A tot Z te volgen is. “De bedoeling van de wet is dat je beleid kunt reconstrueren en dat is nu niet mogelijk”, verzucht hij. “Concreet kun je dus het beste de VNG beleid laten maken, want dan komen de documenten nooit openbaar. Dat kan en mag niet de bedoeling van de wet zijn.”

Hoger beroep

Tegen de uitspraak zal hoger beroep worden aangetekend. “Voor mij als journalist valt er echt een gat in het volgen van beleid. Dit belemmert mij behoorlijk in de vrije nieuwsgaring”, stelt De Winter. “Waar het om gaat is dat je beleid moet toetsen. Dat is de taak van een journalist als waakhond van de democratie. Daar sta ik voor en desnoods vecht ik door tot het Europese Hof voor de Rechten van de Mens.”

“Het blijft een onjuiste en onaanvaardbare situatie dat er stukken zijn die overduidelijk onder de Wob vallen, maar niet opvraagbaar zijn omdat de organisaties die het aangaat (de gemeenten) er niet over beschikken, en de organisatie die er wel over beschikt (de VNG) niet als bestuursorgaan wordt aangemerkt. Dit terwijl die documenten een cruciale rol spelen in de besluiten die door de gemeenten worden genomen”, vertelt mr. Irene Scholten-Verheijen, advocaat bij Dijkstra Voermans en treedt op namens De Winter. “Jammer dat niet is ingegaan op de vraag of de VNG is aan te merken als een onder verantwoordelijkheid van een bestuursorgaan werkzame instelling, dienst of bedrijf. Die discussie is in feite het meest interessant. Het zou toch niet zo moeten zijn dat de Awb en de Wob dermate slecht op elkaar aansluiten dat op deze manier de Awb in de weg staat aan de uitvoering van de Wob?”

Waarschuwing! Wie van plan is de zitting te bezoeken moet er rekening mee houden dat er tussen Ede-Wageningen en Arnhem en Nijmegen en Arnhem geen treinen rijden wegens onderhoud aan het spoor. De NS zet bussen in. Bussen vanuit Ede-Wageningen rijden om de tien minuten. Reken dus op extra reistijd.

In deze zaak gaat het om het Nationaal Uitvoeringsprogramma (NUP), ICT-beleid dat de modernisering van de BV Nederland had moeten regelen maar niet goed gaat. In mijn verzoek belicht ik het gedeelte over open standaarden en open source, omdat dat de uitwisseling van informatie mogelijk maakt. De stukken rond de zaak zijn hier beschikbaar (een deel is al eerder gepubliceerd, maar er zijn nu ook nieuwe stukken). Tijdens de zitting zal Irene Scholten-Verheijen van Dijkstra Voermans Advocaten mij vertegenwoordigen. De volgende stukken zijn beschikbaar (eerder gepubliceerd):

• 12-02-2009 – Het Wob-verzoek;
• 07-04-2009 – Aanmaning om alsnog te antwoorden;
• 14-04-2009 – Beslissing op Wob-verzoek met afwijzing;
• 25-05-2009 – Bezwaarschrift VNG;
• 29-05-2009 – Beslissing op het bezwaarschrift;
• 09-07-2009 – Beroepsschrift aan de bestuursrechter in Arnhem

Nieuw is:

• Op 10 september 2009 levert de VNG het verweerschrift in. Omdat de juridische status van de VNG nu onderwerp van het geding is en onduidelijk is of ze wel of niet auteursrecht kunnen claimen, kan dit verweer nog niet online worden gezet
• 24-06-2010 – Uitnodiging zitting;
• 17-07-2010 – Aanvullende documenten en gronden;
• Aanbiedingsbrief bij voorstel wet Awoi (Algemene wet overheidsinformatie);
• Wetsvoorstel Awoi (Algemene wet overheidsinformatie);
• Memorie van Toelichting wetsvoorstel Awoi;
• Eerste reactie VNG op Awoi;
• Tweede reactie VNG op voorontwerp Awoi;
• Jaarverslag Hengelo inclusief motie van de Socialistische Partij om bezwaar te maken tegen gevoerd beleid van de VNG;
• Convenant UMTS-masten;
• Agenda voor de toekomst – plan van aanpak 2001-2004 (VNG/Sociale Zaken);
• Verdrag van Tromsø;
• Gatewayreview Nationaal Uitvoeringsprogramma (NUP);
• Brief aan de Tweede Kamer van BZK in reactie op gatewayreview NUP;
• Statuten Stichting ICTU;
• Toespraak BZK-Staatssecretaris Ank Bijleveld bij de opening van het nieuwe VNG-pand

Het artikel is een schitterende illustratie, waarom de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) zo ongelofelijk hard nodig is: het negeert cruciale feiten en vertekent daarmee de beeldvorming. Precies dat gebeurt bij overheden vaak: een mooi persbericht, verhaal van een voorlichter of een website is gepresenteerd door een communicatie-expert. De realiteit kan anders zijn of veel meer nuance behoeven en dat weten we pas als we de naakte feiten kennen. Net als bij het verhaal van de VNG.

De harde werkelijkheid ligt in documenten en de wetgever verwacht van de overheid dat ze deze actief aan het volk openbaar maken. Pas als dat niet gebeurt komt een Wob-verzoek in zicht.  Daar zit een gedachte achter: het bestuursrechtelijke eigendom ligt namelijk bij de burger.

Loopjongen spelen of dienaar van het volk zijn
Het gaat dus om documenten, die eigenlijk al openbaar hadden kunnen zijn maar waarvoor is gekozen dat niet te doen. Een mooi voorbeeld zijn de declaraties van bestuurders, die openbaar werden op verzoek. Meteen daarop communiceerde het Rijk dit automatisch te doen, waardoor vragen niet meer nodig is. Bij omstreden beleid zie je dat steeds vaker. De VNG vindt dat loopjongen zijn, ik zie dat juist als het volk (de opdrachtgever en eignaar) dienen. Dát doen namelijk heel veel ambtenaren dag in, dag uit hondstrouw.

Een telkens terugkerende denkfout bij de VNG is dat de ambtenaar dan ook iets doet voor een persoon. Dat kan niet volgens de Wob, want het gaat om openbaren wat wel openbaar hoorde te zijn maar nog niet is. Wat publiek wordt, is dus ook voor iedereen toegankelijk. Heel juridisch gezegd: dat staat in artikel 2, eerste lid van de wet. Om een verzoek te kunnen doen moet het wel over beleid gaan. Voor het heffen van leges moet precies het omgekeerde aan de hand zijn: het moet wel een individueel belang zijn en niet overwegend met beleid te maken hebben (voor de juristen: LJN:  BI1253). Dat heeft de Hoge Raad diverse malen al bepaald.

Wel kopieerkosten, geen leges
De VNG beweert nu dat de rechter besloot dat er in mijn zaak tegen de gemeente Kaag en Braassem geen leges en kopieerkosten mogen worden geheven. Dat is niet de werkelijkheid. De rechters bogen zich alleen over de leges en niet over kopieerkosten. Daar is niets aan veranderd en dat is terecht: kopiëren doe je namelijk voor één partij. Digitale documenten kunnen online en zijn dan ook voor iedereen toegankelijk.
Fijntjes vermeldt de VNG er vervolgens bij dat ik het Wob-verzoek bij veel gemeente indiende. Ook dat is de halve waarheid. Ik heb alle gemeenten aangeschreven, maar niet voordat ik eerst bij de VNG heb gevraagd om de relevante stukken over ICT-beleid. Dat was direct, simpel en heel overzichtelijk. Zij weigerden de informatie en dat werd een rechtszaak. De keus is dan niets doen met het nieuws of toch beleid toetsen. Ik koos het laatste en dat leidde tot het VNG-advies om juist in mijn zaak leges te rekenen.
Falende ICT maakt loopjongens
Wat de VNG ook vergeet te vermelden is het onderwerp van het onderzoek dat ik uitvoerde. Daar ging het om Nederland Open in Verbinding, ICT-beleid dat onderdeel vormt van het Nationaal Uitvoeringsprogramma (NUP). Ambtenaren meldden mij namelijk dat het helemaal verkeerd ging en dat wilde ik hard krijgen. Dat er iets aan de hand was bleek uit onderzoek van Arthur Docters van Leeuwen, die vernietigend oordeelde over de regierol van de VNG.
Succes van digitalisering heeft het omgekeerde effect: informatie wordt beter toegankelijk en neemt de noodzaak van papieren documenten weg. Actieve openbaarmaking wordt dan ook eenvoudiger en dan hoef je het falen niet met leges op de rechtzoekende burger af te reageren.

Ook roepen dat iets gratis moet kan dan stoppen. Feit is dat ambtenaren gewoon salaris krijgen voor het beantwoorden van verzoeken. Als het aan de VNG had gelegen was dat minder gestegen, maar ze krijgen dat betaald. Net als het geld dat ze krijgen voor het maken van de documenten in opdracht van het volk. Net als de VNG, die ook lidmaatschap heffen naar rato van het aantal burgers in een gemeente. Voor creatie betaalt het volk, voor actieve openbaring betaalt het volk en als de overheid nalatig bleek ook voor de passieve openbaring via de Wob.

Nauwelijks Wobs, nauwelijks kosten
Uit een peiling (en uit extern onderzoek) van de VNG blijkt dat er in Nederland heel weinig wordt gewobt.  Het onderzoek van de VNG laat zien dat een kleine gemeente als Kaag en Braassem jaarlijks zo’n 25.000 euro kwijt is aan Wob-verzoeken. Het mooier presenteren van de informatie ofwel de voorlichting kostte die gemeente in 2009 bijna 500.000 euro. Daarmee gingen ze bijna 25.000 euro over budget heen.
Geef mij maar de naakte feiten als ik dan mag kiezen en dan beslis ik zelf of ik van beleid vrolijk word of niet. De gemeente Nuenen zegt zaterdag in het Eindhovens Dagblad dat leges ook dienen om de burger af te schrikken. Dat kan de verhouding met de politiek nooit verbeteren.
VNG op cursus
Misschien moet de VNG hun kennis van staatsrecht, de Wob en ICT opfrissen met een applicatiecursus. Dan komen er gezondere ideeën om beleid te kunnen toetsen. Dat mag je van mijn belastinggeld doen en ik wil hem ook nog wel gratis geven. Nodig dan meteen John Olivier, hoofd juridische zaken Leiden, uit. Dan vertellen we hem dat leges belastingrecht zijn en dat niet de Afdeling van de Raad van State, maar het Hof en de Hoge Raad daarover gaan.

De Afdeling gaat over bestuursrecht, zoals de Wob en dan blijft van de legesheffingen weinig overeind. Een beeld is snel geschapen, maar ik hou toch meer van de nuance op basis van onderliggende feiten en dossierkennis.

Deze opinie eerder op Gemeente.nu gepubliceerd.

• 01-07-2010 – Brief rechtbank Heerlen bedenkt zich;
• 11-07-2010 – Reactie op beslissing Heerlen;
• 12-07-2010 – Brief rechtbank zaak gaat door;

Aanleiding vormt een Wob-verzoek dat de Winter in februari indiende bij de VNG om openbaarheid te krijgen rond naar de inzet van open software-oplossingen. Volgens een landelijk actieplan van staatssecretaris Heemskerk moeten alle overheidsorganen dit gaan gebruiken. Onderzoek van het Centraal Plan Bureau suggereert dat hierdoor veel geld op de kosten van ICT te besparen valt.

Geen inzage
De VNG weigert openheid van zaken te geven al speelt ze een sleutelrol in de uitvoering van het ICT-beleid van gemeenten en onderhandelt intensief hierover met de Rijksoverheid. De VNG handelt als een bestuursorgaan maar houdt zich niet aan de openbaarheidsregels zoals in de Wob vastgelegd. Na het Wob-verzoek volgde een afwijzing, waarna een bezwaarschrift werd ingediend wat ook weer afgewezen werd.

In de kern van de zaak draait het er voor de Winter om dat de VNG zich bemoeit met het maken rond beleid: “Gewoonlijk doet een gemeente dit zelf en dan is er democratische controle. Nu dus niet. De Wob regelt dat burgers kunnen volgen hoe beleid wordt gemaakt en uitgevoerd. Via deze constructie met de VNG zou dat niet meer kunnen en dat moet de rechter nu doorbreken.”

Extra werk
Om toch zijn journalistieke onderzoek te kunnen doen restte de Winter weinig anders dan alle gemeenten aan te schrijven met een beroep op de Wob. “Dan moet je meer informatie vragen en anders gaan zoeken. Uiteindelijk vallen dan stukjes van de puzzel op z’n plaats, maar je blijft belangrijke informatie missen”, vertelt de Winter. “Die transparantie moet er dus toch komen.”

Veel gemeenten werkten goed mee, maar in veel gevallen moesten er ook tijdrovende procedures worden gestart. Ook blijken diverse gemeenten leges te heffen, waardoor eenvoudig journalistiek onderzoek opeens ongelofelijk duur wordt. “In totaal kan de rekening wel tot zo’n 7.000 euro oplopen, maar ik vind Europese regelgeving aan mijn zijde. Het is jammer dat dit allemaal kosten zijn die niet nodig waren geweest als de VNG gewoon openheid van zaken had gegeven.”

Trend in Nederland
Het gebeurt vaker dat journalisten en burgers geen inzage hebben in hoe beleid tot stand komt of wordt uitgevoerd. Steeds brengen overheden taken onder in verenigingen of stichtingen, die van mening zijn dat de Wet openbaarheid van bestuur niet op hen van toepassing is. Op landelijk niveau is jaren geleden de trend ingezet naar kerndepartementen, waarbij alleen de hoofdzaken nog op een ministerie thuishoren.

Vorige maand besloot de Vereniging HISWA onder dreiging van een rechtszaak alsnog een Wob-verzoek van de Winter te beantwoorden. Volgende maand dient bij de rechtbank in Arnhem een zitting tegen OV-Ambassadeur Jeltje van Nieuwenhoven, die weigert inzage te geven in de totstandkoming van een rapport rond de belangen van reizigers bij de OV-chipkaart.

Omdat het journalistiek onderzoek door tegenwerking behoorlijk in de papieren loopt, heeft stichting Vrijschrift een fonds in het leven geroepen om kosten te dekken. De inhoud van Wob-procedures publiceert de Winter op de website BigWobber.nl (http://www.bigwobber.nl/).

Voor meer informatie: Brenno de Winter, telefoon: 06-53536508

• 12-02-2009 – Het Wob-verzoek;
• 07-04-2009 – Aanmaning om alsnog te antwoorden;
• 14-04-2009 – Beslissing op Wob-verzoek met afwijzing;
• 25-05-2009 – Bezwaarschrift VNG;
• 29-05-2009 – Beslissing op het bezwaarschrift;
• 09-07-2009 – Beroepsschrift aan de bestuursrechter in Arnhem

Wanneer de zaak zal dienen bij de rechter is nog niet duidelijk.

• 28-07-2005 Wob-verzoek VNG aan BZK
• 25-08-2005 Verstrekking informatie OZB

Datum verstrekking 25-08-2005

Bron: Ministerie van BZK