Hof: Leges voor Wob toegestaan

In een gastbijdrage legt Bart Gossen (jurist bij USG Juristen) uit dat het Hof wel geoordeeld heeft dat het toegestaan is om leges te heffen, maar dat de uitspraak veel vragen oproept en mogelijk niet stand zal houden.

Op 6 juli 2011 heeft de belastingkamer van Hof Den Haag een opmerkelijk arrest gewezen. In tegenstelling tot diverse rechtbanken is het hof van mening dat het wel degelijk is toegestaan om leges te heffen bij een verzoek op grond van de Wet openbaarheid van bestuur.

Nadat minister Donner recent zijn voornemens met de Wet openbaarheid van bestuur (hierna: Wob)[1] naar buiten heeft gebracht, heeft Hof Den Haag met haar arrest van 6 juli 2011 mogelijk de ontwikkelingen rondom de Wob in een hogere versnelling gebracht of willen brengen.[2] In tegenstelling tot diverse rechtbanken[3] en de wens van de minister[4] vindt het hof dat het afhandelen van een Wob-verzoek beschouwd kan worden als een dienst in de zin van de Gemeentewet waarvoor leges geheven mogen worden. Dat de leges uiteindelijk toch niet betaald hoeven te worden, heeft er mee te maken dat de gemeente Leerdam in strijd met het gelijkheidsbeginsel bij inzage geen leges in rekening brengt, maar bij toezending van diezelfde stukken wel.

De casus

RTL Nieuws verzoekt in 2009 de gemeente Leerdam op grond van de Wob informatie te verstrekken over vergoedingen die zijn verstrekt aan leden van het college van B en W van de gemeente Leerdam. Er zijn documenten verstrekt (PDF).[5]

Met het verstrekken van de gevraagde informatie is een aanslag opgelegd van €1.136,40. De aanslag is opgebouwd uit kopieerkosten en kosten voor zogenaamde naspeuring.[6] Conform de tarieventabel bij de Legesverordening is de aanslag als volgt opgebouwd: 120 x €0,45 = €54 aan kopieerkosten en 48 kwartier x €22,55 = €1.082,40 aan naspeuring. Alleen de kosten voor naspeuring worden bestreden.

Oordeel rechtbank[7]

Ter zitting zijn partijen overeengekomen dat het anonimiseren niet kan worden aangemerkt als naspeuring. De aanslag zou dus in ieder geval worden verminderd met de tijd die aanvankelijk voor het anonimiseren in rekening was gebracht als zijnde naspeuring.

De rechtbank oordeelt dat het recht op openbaarmaking ingevolge de Wob uitsluitend het publieke belang van een goede en democratische bestuursvoering dient. Het doen van naspeuringen ter voldoeningen van een zodanig verzoek zijn dan ook werkzaamheden in het kader van de publieke taakuitoefening en deze werkzaamheden houden niet rechtstreeks en in overheersende mate verband met de dienstverlening ten behoeve van een individualiseerbaar belang. Er is in dit geval geen sprake van een dienst. In de visie van de rechtbank zijn de leges ten onrechte geheven.

De rechtbank wijst erop dat slechts sprake is van een dienst- in de zin van artikel 229, eerste lid, aanhef en onder b van de Gemeentewet – indien het gaat om werkzaamheden die liggen buiten het gebied van de publieke taakuitoefening en rechtstreeks en in overheersende mate verband houden met dienstverlening ten behoeve van een individualiseerbaar belang. De rechtbank verwijst daarbij naar bestendige jurisprudentie van de Hoge Raad.[8]

Oordeel gerechtshof

Het hof is van mening dat de naspeuring wel is aan te merken als een dienst. Met de naspeuring is in de visie van het hof sprake van een individualiseerbaar belang aan de zijde van verzoeker bij juist deze informatie. Dat daarna mogelijk gepubliceerd wordt uit of op basis van deze informatie, doet hier volgens het hof niets aan af.

Het Hof geeft ook aan dat het bedrag aan in rekening gebrachte leges niet zodanig hoog is dat toegang tot de informatie feitelijk onmogelijk wordt gemaakt. Uiteindelijk oordeelt het hof dat de leges geheven zijn in strijd met het gelijkheidsbeginsel zodat RTL Nieuws de leges toch niet hoeft te betalen.

Conclusie

Deze uitspraak is om meerdere redenen opmerkelijk te noemen. Bij het doen van een Wob-verzoek hoeft de verzoeker op grond van artikel 3 lid 3 van de Wob niet te stellen wat zijn belang is bij het verkrijgen van de informatie. Het individualiseerbare belang berust of op een aanname van het Hof – zou bij de publieke omroep anders geoordeeld zijn? – of, dat ligt meer voor de hand, op de derde wet van Newton: actie is reactie. Een actie ondernemen richting een bestuursorgaan (een verzoek indienen) leidt tot een reactie (het handelen van het bestuursorgaan) en dus is er sprake van een individualiseerbaar belang.

Een vergelijking met een spraakmakende zaak dringt zich dan op. In 2010 heeft het Hof van Den Bosch de legesheffing bij een identiteitskaart vernietigd.[9] Daarbij is het volgende overwogen:

Het Hof is gelet op het voorgaande van oordeel dat het verkrijgen van een Nederlandse identiteitskaart zozeer dienstbaar is aan identificatieplichten die liggen in de sfeer van de publieke taakuitoefening, en zozeer ondergeschikt is aan een individualiseerbaar belang, dat het in behandeling nemen van een aanvraag tot het verstrekken van deze kaart niet meer kan worden aangemerkt als een dienst in de zin van artikel 229, lid 1, onderdeel b van de Gemeentewet.

En verderop nog een mooie ‘ten overvloede’:

Ten overvloede wijst het Hof er in dit kader op dat de overheersing van het publieke belang bij het bezit van de Nederlandse identiteitskaart met ingang van 1 januari 2010 nog verder is vergroot door (…)

Hof Den Haag had qua motivering hieraan een voorbeeld kunnen nemen. De vraag wordt daarbij in het midden gelaten of de uitspraak van Hof Den Bosch stand zal houden.[10] Met de uitspraak van Hof Den Haag is het gissen aangezien de concrete belangenafweging – anders dan slechts de korte vaststelling dat het in overheersende mate een individualiseerbaar belang is – ontbreekt

Zolang de Wob nog uitgaat van het principe dat documenten bij openbaarmaking voor een ieder openbaar moeten zijn, is dat al een zeer sterke indicatie dat er geen sprake is van een individualiseerbaar belang, maar een publiek belang. Dat zou al voldoende moeten zijn.

Daarnaast kent de Wob met artikel 8 ook een actieve plicht tot openbaarheid waar door het Hof volledig aan voorbij wordt gegaan. Het verzoek is dan wel gedaan, maar uit de wet volgt reeds dat deze gegevens al beschikbaar hadden moeten zijn.

Het Hof had ook kunnen vaststellen dat RTL Nieuws diverse geruchtmakende bonnetjesaffaires aan het licht heeft gebracht – uitdrukkelijk wordt de vraag in het midden gelaten of daar in Leerdam ook sprake van is. Zo hebben zij onthullingen gedaan over declaratieschandalen/-affaires bij de politietop, bij gemeentes en bij provincie.[11] Daarover hebben betrokkenen verantwoording moeten afleggen, is regelgeving aangepast en is het toezicht verscherpt. Niet gesteld noch gebleken is dat RTL Nieuws daar een ander belang bij heeft gehad dan inzicht te geven in de besteding van publieke middelen en de verantwoording daarover. Het had in de rede gelegen dat Hof Den Haag daar iets over opgemerkt zou hebben om de conclusie van een overheersend individualiseerbaar belang te onderbouwen.

Ten slotte is deze uitspraak opmerkelijk gelet op de huidige tijdsgeest. Vanuit het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is richting de Tweede Kamer aangegeven dat de Wob in overeenstemming gebracht zal worden met het Verdrag van Tromsø voor wat betreft de kostenbepaling en dat in het wetsvoorstel een bepaling opgenomen zal worden waardoor alleen reproductie- en leveringskosten in rekening gebracht mogen worden. Hoewel het Hof niet kan toetsen aan het Verdrag, fijntjes wordt opgemerkt in r.o. 7.5.3. dat dit verdrag niet is geratificeerd, had Hof Den Haag zich wat uitgebreider moeten uitlaten over de gemoeide belangen bij een Wob-verzoek en met de uitspraak meer duidelijkheid kunnen verschaffen over de overwegingen.

Gemeentes die hun Legesverordening consistent toepassen hebben met deze uitspraak een mooie opsteker voor zolang het duurt. De VNG heeft in een persbericht al laten weten niet te gaan adviseren dat gemeentes leges moeten gaan heffen, wel gaat het de modelverordening leges eventueel aanpassen.[12] Het is zaak dat de Wob snel aangepast wordt om aan de discussie over het heffen van leges definitief een einde te maken en werk te gaan maken van het toegankelijk maken van informatie.

• Pleitnota Heerlen;

In deze zaak gaat het om het Nationaal Uitvoeringsprogramma (NUP), ICT-beleid dat de modernisering van de BV Nederland had moeten regelen maar niet goed gaat. In mijn verzoek belicht ik het gedeelte over open standaarden en open source, omdat dat de uitwisseling van informatie mogelijk maakt. De stukken rond de zaak zijn hier beschikbaar (een deel is al eerder gepubliceerd, maar er zijn nu ook nieuwe stukken). Tijdens de zitting zal Irene Scholten-Verheijen van Dijkstra Voermans Advocaten mij vertegenwoordigen. De volgende stukken zijn beschikbaar (eerder gepubliceerd):

• 12-02-2009 – Het Wob-verzoek;
• 07-04-2009 – Aanmaning om alsnog te antwoorden;
• 14-04-2009 – Beslissing op Wob-verzoek met afwijzing;
• 25-05-2009 – Bezwaarschrift VNG;
• 29-05-2009 – Beslissing op het bezwaarschrift;
• 09-07-2009 – Beroepsschrift aan de bestuursrechter in Arnhem

Nieuw is:

• Op 10 september 2009 levert de VNG het verweerschrift in. Omdat de juridische status van de VNG nu onderwerp van het geding is en onduidelijk is of ze wel of niet auteursrecht kunnen claimen, kan dit verweer nog niet online worden gezet
• 24-06-2010 – Uitnodiging zitting;
• 17-07-2010 – Aanvullende documenten en gronden;
• Aanbiedingsbrief bij voorstel wet Awoi (Algemene wet overheidsinformatie);
• Wetsvoorstel Awoi (Algemene wet overheidsinformatie);
• Memorie van Toelichting wetsvoorstel Awoi;
• Eerste reactie VNG op Awoi;
• Tweede reactie VNG op voorontwerp Awoi;
• Jaarverslag Hengelo inclusief motie van de Socialistische Partij om bezwaar te maken tegen gevoerd beleid van de VNG;
• Convenant UMTS-masten;
• Agenda voor de toekomst – plan van aanpak 2001-2004 (VNG/Sociale Zaken);
• Verdrag van Tromsø;
• Gatewayreview Nationaal Uitvoeringsprogramma (NUP);
• Brief aan de Tweede Kamer van BZK in reactie op gatewayreview NUP;
• Statuten Stichting ICTU;
• Toespraak BZK-Staatssecretaris Ank Bijleveld bij de opening van het nieuwe VNG-pand

Het artikel is een schitterende illustratie, waarom de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) zo ongelofelijk hard nodig is: het negeert cruciale feiten en vertekent daarmee de beeldvorming. Precies dat gebeurt bij overheden vaak: een mooi persbericht, verhaal van een voorlichter of een website is gepresenteerd door een communicatie-expert. De realiteit kan anders zijn of veel meer nuance behoeven en dat weten we pas als we de naakte feiten kennen. Net als bij het verhaal van de VNG.

De harde werkelijkheid ligt in documenten en de wetgever verwacht van de overheid dat ze deze actief aan het volk openbaar maken. Pas als dat niet gebeurt komt een Wob-verzoek in zicht.  Daar zit een gedachte achter: het bestuursrechtelijke eigendom ligt namelijk bij de burger.

Loopjongen spelen of dienaar van het volk zijn
Het gaat dus om documenten, die eigenlijk al openbaar hadden kunnen zijn maar waarvoor is gekozen dat niet te doen. Een mooi voorbeeld zijn de declaraties van bestuurders, die openbaar werden op verzoek. Meteen daarop communiceerde het Rijk dit automatisch te doen, waardoor vragen niet meer nodig is. Bij omstreden beleid zie je dat steeds vaker. De VNG vindt dat loopjongen zijn, ik zie dat juist als het volk (de opdrachtgever en eignaar) dienen. Dát doen namelijk heel veel ambtenaren dag in, dag uit hondstrouw.

Een telkens terugkerende denkfout bij de VNG is dat de ambtenaar dan ook iets doet voor een persoon. Dat kan niet volgens de Wob, want het gaat om openbaren wat wel openbaar hoorde te zijn maar nog niet is. Wat publiek wordt, is dus ook voor iedereen toegankelijk. Heel juridisch gezegd: dat staat in artikel 2, eerste lid van de wet. Om een verzoek te kunnen doen moet het wel over beleid gaan. Voor het heffen van leges moet precies het omgekeerde aan de hand zijn: het moet wel een individueel belang zijn en niet overwegend met beleid te maken hebben (voor de juristen: LJN:  BI1253). Dat heeft de Hoge Raad diverse malen al bepaald.

Wel kopieerkosten, geen leges
De VNG beweert nu dat de rechter besloot dat er in mijn zaak tegen de gemeente Kaag en Braassem geen leges en kopieerkosten mogen worden geheven. Dat is niet de werkelijkheid. De rechters bogen zich alleen over de leges en niet over kopieerkosten. Daar is niets aan veranderd en dat is terecht: kopiëren doe je namelijk voor één partij. Digitale documenten kunnen online en zijn dan ook voor iedereen toegankelijk.
Fijntjes vermeldt de VNG er vervolgens bij dat ik het Wob-verzoek bij veel gemeente indiende. Ook dat is de halve waarheid. Ik heb alle gemeenten aangeschreven, maar niet voordat ik eerst bij de VNG heb gevraagd om de relevante stukken over ICT-beleid. Dat was direct, simpel en heel overzichtelijk. Zij weigerden de informatie en dat werd een rechtszaak. De keus is dan niets doen met het nieuws of toch beleid toetsen. Ik koos het laatste en dat leidde tot het VNG-advies om juist in mijn zaak leges te rekenen.
Falende ICT maakt loopjongens
Wat de VNG ook vergeet te vermelden is het onderwerp van het onderzoek dat ik uitvoerde. Daar ging het om Nederland Open in Verbinding, ICT-beleid dat onderdeel vormt van het Nationaal Uitvoeringsprogramma (NUP). Ambtenaren meldden mij namelijk dat het helemaal verkeerd ging en dat wilde ik hard krijgen. Dat er iets aan de hand was bleek uit onderzoek van Arthur Docters van Leeuwen, die vernietigend oordeelde over de regierol van de VNG.
Succes van digitalisering heeft het omgekeerde effect: informatie wordt beter toegankelijk en neemt de noodzaak van papieren documenten weg. Actieve openbaarmaking wordt dan ook eenvoudiger en dan hoef je het falen niet met leges op de rechtzoekende burger af te reageren.

Ook roepen dat iets gratis moet kan dan stoppen. Feit is dat ambtenaren gewoon salaris krijgen voor het beantwoorden van verzoeken. Als het aan de VNG had gelegen was dat minder gestegen, maar ze krijgen dat betaald. Net als het geld dat ze krijgen voor het maken van de documenten in opdracht van het volk. Net als de VNG, die ook lidmaatschap heffen naar rato van het aantal burgers in een gemeente. Voor creatie betaalt het volk, voor actieve openbaring betaalt het volk en als de overheid nalatig bleek ook voor de passieve openbaring via de Wob.

Nauwelijks Wobs, nauwelijks kosten
Uit een peiling (en uit extern onderzoek) van de VNG blijkt dat er in Nederland heel weinig wordt gewobt.  Het onderzoek van de VNG laat zien dat een kleine gemeente als Kaag en Braassem jaarlijks zo’n 25.000 euro kwijt is aan Wob-verzoeken. Het mooier presenteren van de informatie ofwel de voorlichting kostte die gemeente in 2009 bijna 500.000 euro. Daarmee gingen ze bijna 25.000 euro over budget heen.
Geef mij maar de naakte feiten als ik dan mag kiezen en dan beslis ik zelf of ik van beleid vrolijk word of niet. De gemeente Nuenen zegt zaterdag in het Eindhovens Dagblad dat leges ook dienen om de burger af te schrikken. Dat kan de verhouding met de politiek nooit verbeteren.
VNG op cursus
Misschien moet de VNG hun kennis van staatsrecht, de Wob en ICT opfrissen met een applicatiecursus. Dan komen er gezondere ideeën om beleid te kunnen toetsen. Dat mag je van mijn belastinggeld doen en ik wil hem ook nog wel gratis geven. Nodig dan meteen John Olivier, hoofd juridische zaken Leiden, uit. Dan vertellen we hem dat leges belastingrecht zijn en dat niet de Afdeling van de Raad van State, maar het Hof en de Hoge Raad daarover gaan.

De Afdeling gaat over bestuursrecht, zoals de Wob en dan blijft van de legesheffingen weinig overeind. Een beeld is snel geschapen, maar ik hou toch meer van de nuance op basis van onderliggende feiten en dossierkennis.

Deze opinie eerder op Gemeente.nu gepubliceerd.

• 01-07-2010 – Brief rechtbank Heerlen bedenkt zich;
• 11-07-2010 – Reactie op beslissing Heerlen;
• 12-07-2010 – Brief rechtbank zaak gaat door;

De volgende documenten zijn beschikbaar:

• 15-03-2009 – Het Wob-verzoek;
• 16-04-2009 – Beslissing op Wob-verzoek;
• 03-05-2009 – Bezwaarschrift;
• 11-05-2009 – Aanmaning leges na weigering opschorting betaling;
• 05-01-2010 – Uitnodiging hoorzitting;
• 07-01-2010 – Aanvullende gronden bij het bezwaar;
• 11-03-2010 – Beslissing op bezwaar;
• 20-03-2010 – Beroepsschrift;
• Productie 05 – Rekening Legesheffing;
• Productie 08 – Wob-verzoek voor het voeren van bezwaar en beroep;
• Productie 09 – Beslissing op Wob-verzoek voor het voeren bezwaar en beroep;
• Productie 10 – informatie over wob verzoeken;
• Productie 11 – Beslissing RTL Nieuws;
• Productie 12 – Beslissing RTL Nieuws2;
• Productie 13 – Beslissing Anna Paulowna;
• 22-04-2010 – Brief rechtbank: in vertrouwen in gediend stuk moet anders;
• 10-05-2010 – Brief aan rechtbank over gewonnen zaak tegen Kaag en Braassem;
• 17-06-2010 – Brief rechtbank over opgeven Heerlen;

Verstrekte stukken:

• Overzicht rond applicaties;
• PvE BAG Heerlen versie 1.0;
• Softwarelijst Heerlen

Wobber: Brenno de Winter

Recht, geen dienst
Een gemeente kan leges heffen voor diensten, waarbij echt een persoon of bedrijf zelf iets nodig heeft. Zoiets kan bijvoorbeeld een bouwvergunning of een gewaarmerkt uittreksel uit het bevolkingsregister zijn. Wie een Wob-verzoek indient, oefent een recht uit. Dat is iets voor iedereen en daarom geen dienst. Geld rekenen voor iets anders dan kopieerkosten of het maken van een samenvatting is dan ook niet toegestaan. Deze regel gold al voor landelijke overheden, maar geldt nu ook voor gemeenten.

Eerder had de Hoge Raad al vastgesteld wat een dienst is. Het precedent bestaat eruit dat een rechter dit nu voor een Wob-verzoek heeft bekrachtigd en het gemeenten niet is toegestaan leges te vragen voor het openbaren van documenten.

Belangrijk voor persvrijheid
“Dat een juiste terechtwijzing is voor deze gemeenten en andere gemeenten die informatie denken achter te kunnen houden met kosten. Dit is vooral een overwinning voor de persvrijheid”, stelt Thomas Bruning, algemeen secretaris van de Nederlandse Vereniging van Journalisten. De NVJ heeft De Winter bijgestaan in zijn procedure en ook op de zitting getuigd dat de toegang voor informatie belangrijk is voor journalisten.

“Het is een ongelofelijke opluchting dat de wet zo werkt”, jubelt Brenno de Winter. Hij werd vorig jaar geconfronteerd met een reeks aan legesheffingen voor informatie, die anders niet toegankelijk was. “Voor een freelancer zou het doen van goed onderzoek onmogelijk zijn als je iedere keer moet vrezen voor rekeningen voor documenten die we al via belastingen hebben betaald.”

Kaag en Braassem
“Achteraf is het jammer dat het tot een rechtzaak moest komen om dit duidelijk te krijgen, maar wij dachten dat onze legesverordening geldend was”, stelt Floris Schoonderwoerd, wethouder Communicatie van de gemeente Kaag en Braassem. “Maar de zaak is uniek in zijn soort. Nu er duidelijkheid is, zijn we dan ook zeker van plan het beleid tegen het licht te houden en de lijn van de uitspraak te volgen. Zonodig passen we de regels aan, maar we moeten dat nog goed bestuderen. Duidelijk is wel dat we niet in hoger beroep gaan.”

“Ik ben blij dat de gemeente Kaag en Braassem ervoor kiest de eigen regels aan te passen en lering uit de zaak te trekken”, stelt De Winter. Hij is ingenomen dat de gemeente zich meewerkend heeft opgesteld bij het toestaan van videocamera’s bij het lezen van het pleidooi en ook dat de gemeente heeft aangegeven het beleid intern bespreekbaar te maken. “Deze uitspraak is zo helder dat ik het met de gemeente eens ben, dat het aantekenen van hoger beroep weinig zal toevoegen en alleen tot onnodige kosten of tijdsverlies zal leiden. Ik kan dat en het gezamenlijk naar buiten treden na de uitspraak niet anders dan sportief noemen.”

Momenteel is De Winter ook verwikkeld in een rechtszaak tegen de gemeente Heerlen, die honderden euro’s rekenen voor het beantwoorden van hetzelfde Wob-verzoek. Ook staat hij het Eindhovens Dagblad bij in een procedure tegen de gemeente Nuenen. Zij rekenen €928 rekent voor het verstrekken van bonnetjes. Deze werden overigens eerder al aan hun rekenkamer verstrekt en bleken dus al te zijn verzameld. “Hopelijk zien ook deze gemeente nu snel in dat het tegenwerken van transparantie nadelig is voor bestuur, burger en journalistiek.”

• Uitspraak Rechtbank ‘s-Gravenhage

Rechtszaak tegen de gemeente Kaag en Braassem from Brenno de Winter on Vimeo.

Rechtszaak Brenno de Winter tegen Kaag en Braassem from Brenno de Winter on Vimeo.

Edelachtbaar College,

De centrale vraag in dit geding is of een Wob-verzoek vatbaar is voor legesheffing anders dan de kosten van het maken van fysieke kopieën of een samenvatting op verzoek. Deze vraag drong zich een jaar geleden voor het eerst aan mij op. Nadat ik had gevraagd documenten te openbaren, belde een gemeente op met de mededeling dat een dergelijke vraag zou vallen binnen het kader van een legesverordening. Inmiddels een jaar, een benefiet bijeenkomst, veel werk en veel studie verder kan ik niet anders concluderen dan dat deze opvatting geen grondslag in het recht heeft. Vandaag wordt duidelijk dat in deze zaak de gemeente Kaag en Braassem internationaal recht, de beginselen van behoorlijk bestuur en de Wob in letter en geest tart.

De zaak valt in de kern uiteen in drie vraagstukken:

1. Is artikel 229 van de Gemeentewet van toepassing ofwel is er sprake van een dienst?
2. Is het civiel recht te gebruiken als middel om het recht op inzage van het bestuursrechtelijk eigendom in te perken?
3. Is er hoger, bindend recht dat de toepassing van de Gemeentewet onmogelijk maakt?

Wat de eerste vraag betreft, schept de Hoge Raad duidelijkheid. Die definieert duidelijk wanneer een gemeente een dienst levert en daarmee ook mede het civiele domein betreedt. In de passage die ik reeds in de documenten u heb doen toekomen is dit glashelder wanneer een gemeente een dienst levert, namelijk als: “het gaat om werkzaamheden die liggen buiten het gebied van de publieke taakuitoefening en rechtstreeks en in overheersende mate verband houden met dienstverlening ten behoeve van een individualiseerbaar belang.”

Bij een Wob-verzoek gaat het per definitie om een publieke taakuitoefening. Immers het verzoek is een vraag namens het volk om documenten aan datzelfde volk te openbaren. Daarbij is het kader helder: het moet gaan om een bestuurlijke aangelegenheid ofwel de publieke taakuitoefening. Om meer dan dat gaat het niet.

Zo’n belang is daarenboven ook niet individualiseerbaar. Bij mijn verzoek besloot zelfs de gemeente Wijk bij Duurstede de documenten via de website te openbaren, zodat in principe het gehele volk er op hetzelfde moment, in exact dezelfde mate toegang tot de documenten krijgt. Zo’n houding geeft concrete invulling aan het algemeen belang en zou mijn individualiseerbaar belang ondermijnen als dat er al zou zijn. Sterker nog verweerster erkent in haar verweer mijn rol als journalist. Zelfs in het geval u met verweerster eens zou zijn dat hier sprake is van een individualiseerbaar belang, dan nog zou dit individualiseerbare belang als journalist toch als een algemeen belang gezien moeten worden. De maatschappelijke taak van de journalistiek is immers die van waakhond van de democratie. De heer Bruning, secretaris van de Nederlandse Vereniging van Journalisten, kan deze taak zometeen nader duiden. Zelf ben ik mij hiervan erg bewust door niet alleen op basis van Wob-verzoeken te schrijven, maar de documenten op mijn website BigWobber.nl te publiceren. Immers openbaar voor een is openbaar voor allen.

Hoe men ook wendt of keert dat verweerster vervolgens stelt dat het feit dat mijn werkzaamheden betaald worden het heffen leges rechtvaardigt, valt niet in te zien. Om te beginnen zou het vragen van informatie door een actiegroep dan anders tegemoet worden getreden dan een verzoek van een journalist of advocaat. Dat zou een rechtsongelijkheid creëren, die niet in ons rechtsbestel te plaatsen is. Bovendien wat doen we dan met een verzoek dat een betaalde advocaat indient namens een stichting van actievoerders. Tot slot impliceert dit dat bij ieder verzoek de verzoeker een belang dient te stellen. Kennelijk is de werking van het derde lid van artikel drie van de Wob in Kaag en Braassem niet doorgedrongen. Immers daar staat: “de verzoeker hoeft bij zijn verzoek geen belang te stellen.” En daarmee wordt de vraag of het belang bij een Wob-verzoek individualiseerbaar is beantwoord.

Dat er geen belang hoeft te worden gesteld bij een Wob, terwijl dat bij overige bestuursrechtelijke procedures wel moet, is logisch. Het gaat hier om het algemeen belang. De burger betaalt via belasting voor de creatie van de documenten. Daardoor ontstaat een bestuursrechtelijk eigendom op de documenten. Het passief openbaar maken is dan ook niet meer dan het uitoefenen van het bestuursrechtelijk recht op die documenten. De burger heeft de rekening al betaald. Met stellen dat het verstrekken een dienst is en daarom een legesheffing tot gevolg moet hebben, poogt de gemeente Kaag en Braassem de bestuurlijke verantwoordelijkheid te verschuiven naar het civielrechtelijk domein. Dat interpreteer ik als een poging de burger nog een keer voor zijn bestuursrechtelijk eigendom te laten betalen.

Waarom verweerster ondanks al het voorgaande vasthoudt aan de Gemeentewet en deze boven de Wob plaatst valt niet te volgen. De Memorie van Toelichting bij de Wet openbaarheid van bestuur is duidelijk. Er is slechts één reden wanneer de wet moet wijken: De Wob zal als algemene wet moeten wijken voor in bijzondere wetgeving opgenomen openbaarheidsregelingen. Dat gaat niet over het vragen van geld, maar over bijzondere informatie. Daarbij valt te denken aan informatie van geheime diensten, opsporingsinstanties of bredere openbaarmaking door bijvoorbeeld het Verdrag van Aarhus. Als een wet moet wijken dan is het wel de Gemeentewet – zou die überhaupt van toepassing zijn.

Want ook bij de toepasselijkheid van de Gemeentewet in het algemeen vallen kanttekeningen te plaatsen. Toen deze wet in 1851 het levenslicht zag, was er nog geen Algemene wet bestuursrecht. Met de introductie van die laatste wet zijn een aantal zaken in het administratief recht geregeld, die eerder puur in de Gemeentewet werden geregeld. De rol van de Awb is duidelijk het bedienen van het algemeen bestuur, terwijl de Gemeentewet steeds meer specifieke zaken voor gemeenten regelt. De Wob is bedoeld om het openbaar bestuur in de breedste zin transparant te maken. Gemeenten zijn geen uitzondering. De Memorie van Toelichting stelt dit grondwettelijk recht boven andere wetten.

Het toepassen van artikel 229 van de Gemeentewet heeft ondertussen wel zeer negatieve gevolgen, die de Wob in letter en geest bedreigen. Tussen de stukken, die ik u heb gestuurd, treft u ook een zeer recent advies van de Nederlandse Vereniging van Gemeenten over een Wob-verzoek rond brandveiligheid aan. Het advies maakt helder dat burgers hun verzoek om inzicht in beleid intrekken als er wordt gedreigd met leges. De gemeente Nuenen deinst er niet voor terug zelfs zwart-op-wit te stellen dat het gevolg van kosten het gevolg kan zijn dat een journalist er maar afziet om beleid inhoudelijk te volgen. Het middel leges dat rekening voor individuele belangen bij die burger neerlegt, is effectief verworden tot een middel om informatie in achterkamertjes te kunnen houden. Principieel is alleen daarom dat het heffen van leges niet juist, want is geen hulpmiddel om mensen bang te maken zich te verdiepen in beleid.

Het draait hier uiteindelijk om de mogelijkheid van de burger ongehinderd de extra-parlementaire controle uit te oefenen. Een ongehinderde toegang tot documenten is daarbij onmisbaar. De Wob opent die route voor die situatie waar een bestuursorgaan eerder zelf heeft besloten niet tot actieve openbaarmaking over te gaan. In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen 2010 heb ik een tiental mensen met beperkt inkomen gesproken, die wel naar debatten kwamen. Zij maken zich druk om beleid in hun stad en maken duidelijk zich in dossiers te willen verdiepen. Maar een rekening – hoe klein ook – wordt als te bedreigend ervaren. Natuurlijk kunnen we de vraag stellen of deze mensen wel in staat zijn goed een Wob-verzoek in te dienen, maar het punt is dat we dat niet zullen weten omdat deze mensen al geremd worden door de leges. Dit verlammende effect druist in tegen letter en geest van de Wob.

In mijn specifieke zaak ervaar ik die dreiging ook alsmede de remmende werking van leges op de journalistiek. Als informatie centraal beschikbaar is bij de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en deze weigert deze te openbaren dan ben je voor het toetsen van de uitwerking van landelijk beleid afhankelijk van de aanwezigen gemeenten. Het advies van diezelfde VNG is vervolgens om de journalist dan maar op kosten te jagen. Gelukkig is dit niet opgevolgd door de meeste gemeenten, want anders was er een dreiging van tienduizenden euro’s kosten. De actie vormt een effectieve poging om de passieve openbaarmaking extreem moeilijk of zelfs onmogelijk te maken. Een bestuursorgaan moet bij een besluit iedere schijn van partijdigheid vermijden. Door gemeentelijke leges te heffen vindt obstructie van het Wob-verzoek plaats door een direct betrokken partij. Hierdoor wordt ook het verbod van detournement de pouvoir geschonden.

Minstens zo belangrijk is dat het heffen van een leges – hoe klein ook – een obstakel vormt. Dat verbiedt hoger, bindend recht. Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens stelt in artikel 10 het recht op nieuwsgaring veilig. Het Europees Hof voor de Rechten heeft in het verleden al heldere duiding gegeven dat Freedom of Information, onze Wob, op bescherming onder dit artikel mag rekenen. Iedere obstructie bij de uitoefening van dit recht wordt expliciet verboden: de overheid mag géén drempel opwerpen. Vooral de zaak van 10 juli 2006 bij het EHRM van Matky vs. Tsjechië maakt dit duidelijk. Immers het Hof erkende het recht op ongehinderde toegang tot informatie op basis van Artikel 10 EVRM, maar weigerde tenslotte op basis de veiligheid van de staat. Door leges te heffen, wordt een drempel opgeworpen. Niet alleen in onderhavige zaak, maar ook ten principale. De journalistiek, vooral de onderzoeksjournalistiek, ondervindt een remming van alleen al de dreiging van leges. Dat zal de heer Bruning namens de NVJ duidelijk maken. Het daadwerkelijk opleggen van leges geeft concreet vorm aan het opwerpen van drempels, zoals beschreven in artikel 10 EVRM.

Ik heb verweerster hier bij herhaling op gewezen alsmede op het bestaan van de Recommendation van de Raad van Ministers uit 2002. Dat is een door Nederland geratificeerd verdrag en daarmee ook hoger, bindend recht. Ik kan het niet genoeg herhalen dat het motto is: “access to information in principle should be free”. Als er al wetten moeten wijken voor hoger recht dan is het hier toch echt de Gemeentewet voor beide internationale verdragen. De lijn is helder: de burger moet goed in staat zijn de overheid te controleren. Ook de lijn naar de toekomst is niet anders. Nederland was voorzitter van de commissie die het Verdrag van Tromsø heeft voorbereid. Formeel is een beroep hierop niet mogelijk, omdat Nederland nog niet ondertekend heeft. Maar de voorbereiding hiervoor is gaande. In dat verdrag wordt de toegang verder versterkt en wordt de positie van de gratis toegang tot informatie verder versterkt.

De wetgeving is heel helder over hoe het volk toegang kan krijgen tot informatie en wat de overheid al dan niet past in de reactie. Leges heffen voor diensten hoort daar niet bij. Dat maken de rechtshistorie, de huidige praktijk en de lijn voor de toekomst heel duidelijk: de toegang tot de informatie moet een drempelloze weg kennen. De meeste gemeenten lijken dat in te zien en negeren de adviezen van de VNG. Een kleine groep gemeenten delen deze visie op het recht niet. Maar dat is een afnemende minderheid. Nu verweerster als één van de weinige Nederlandse gemeentes een extra prijskaartje aan openbaarheid hangt, worden burgers en journalisten het slachtoffer van ongewenste willekeur. Art. 3:4 Awb verplicht een gemeente juist om de bij het besluit tot legesheffing betrokken belangen zorgvuldig af te wegen. Van die zorgvuldigheid zie ik in mijn zaak echt niets terug. Zoals gezegd zijn de nadelige gevolgen van dit besluit voor met name een journalist onevenredig in verhouding tot de belangen van de gemeente. Daarmee schendt Kaag en Braassem opnieuw het verbod van détournement de pouvoir.

Dat verweerster daarop reageert met het negeren van de cruciale argumenten is onbegrijpelijk. Daarbij was het dieptepunt absoluut dat het aandragen van argumenten werd geclassifeerd als een discussie die “meer filoseferend van karakter” was. De manier waarop de gemeente Kaag en Braassem daarmee invulling geeft aan de bestuurlijke heroverweging heeft dan meer weg van het schenden van het verbod op détournement de procedure dan het bieden van daadwerkelijke rechtsbescherming aan de burger. De hele houding van de gemeente Kaag en Braassem is te kenschetsen als minachting richting zowel de burger als het recht. Wie serieus probeert zich te verplaatsen in de visie van verweerster zal ontdekken dat dit nagenoeg onmogelijk is. Het ontbreekt namelijk bij herhaling in de beslissing op bezwaar en in verweer aan zorgvuldige motivering.

Door dit gedrag zijn er vervelende losse eindjes in deze procedure. Ze mogen de kern van het geschil niet vertroebelen, maar verdienen ook behandeling. Het feit dat kopieerkosten worden gerekend van €0,50 per kopie is strijdig met artikel 12 van de Wob. Meer specifiek de uitleg in de Memorie van Toelichting. Die stelt immers heel duidelijk dat de landelijke richtlijn echt het maximum is: “In deze voor alle overheidsorganen geldende algemene maatregel van bestuur zullen voor de niet tot de rijksoverheid behorende organen maxima van de in rekening te brengen vergoedingen worden aangegeven.” Ook dat negeert verweerster en rekent meer dan het maximum van €0,35. Sterker nog: ze gaat voorbij aan het feit dat ik verzocht om digitale verstrekking en dat kopieerkosten niet zomaar van toepassing kunnen zijn. Immers de strekking van artikel 7 lid 2 van de Wob is glashelder. “Het bestuursorgaan verstrekt de informatie in de door de verzoeker verzochte vorm”. Daar is geen letter spaans bij, dunkt me. De beslissing op bezwaar behandelt dit gedeelte van mijn grieven niet eens.

Eigenlijk had ik hier willen stellen dat het wederom ontbreekt aan zorgvuldige motivering. Dat kan natuurlijk niet, want het is niet mogelijk om een niet bestaand besluit te motiveren. Toch draagt ook dit wel bij aan het totale beeld dat verweerster in deze zaak heeft geschetst. Er lijkt alleen gekeken te zijn of in artikel 229 van de Gemeentewet echt iets staat over het heffen van leges. Iedere vraag die oproept tot zelfreflectie is of niet bij verweerster opgekomen of meteen genegeerd. Met overtuiging heb ik daarvoor wel mijn best gedaan.

Ik wil dan ook eindigen met een bittere vaststelling: Dit gedrag helpt bij het vergroten van de kloof tussen burger en overheid. Bij de laatste verkiezingen voor de gemeenteraad was de opkomst in mijn gemeente Ede ruim 60 procent, terwijl de gemeente van verweerster niet verder kwam dan een opkomst van net 20 procent. Mijn eigen gemeente Ede stond bij herhaling open voor Wob-verzoeken en geeft actief invulling aan de ondersteuning om bij informatie te komen. Hopelijk helpt deze zaak naast het doen van recht alsnog tot het komen tot inzicht bij verweerster: transparant bestuur moet je koesteren, niet tegenwerken. Ik dank u voor uw aandacht.

Volgens de Gemeente Kaag en Braassem is dit wel het geval. Zij hebben gereageerd in een kort repliek dat simpel stelt dat zij van mening zijn dat zij wel legesheffing, omdat een aanvrager belang heeft bij de Wob. Daarbij betogen zij dat ik journalist ben en dat dit dan ook mijn broodwinning is. Daarbij sturen zij stukken die betrekking hebben op de zaak mee.

Ofschoon eerder reeds er al de relevante gronden zijn opgevoerd, volgt er een korte reactie op het repliek van de gemeente. Natuurlijk sta ik open voor nieuwe inzichten, aanvullende gronden of reacties. Uw inzichten en reacties zijn dan ook welkom in mijn e-mailbox.

Zij reageert daarmee op een brief van de NVJ, die vroeg om overleg om twee grote pijnpunten voor journalisten te bespreken. Bij de introductie van het communicatiesysteem C2000 zou er worden gezocht naar oplossingen om toch verslaggeving mogelijk te maken. De belangenorganisatie wordt al jaren van het kastje naar de muur gestuurd en had in het overleg gehoopt om eindelijk een regeling in gang te zetten. Ter Horst verwijst in haar schrijven weer opnieuw naar de politiekorpsen.

Wob-termijnen

Ook weigert de PvdA-bewindsvrouw overleg te voeren over de toegang tot overheidsinformatie via de Wob. In de brief stelt ze dat de wet dwangsom ervoor zorgt dat er meer tijd nodig is voor de beslissing om onder de kosten van een ‘boete’ van burgers uit te komen. Opmerkelijk is dat zij stelt dat de oude termijn niet was gebaseerd op onderzoek. Zij lijkt eraan voorbij te gaan dat ook voor de nieuwe termijnen geen onderzoek is gepleegd. De Wob moet iedere vijf jaar worden geëvalueerd en de laatste twee evaluaties hebben nooit plaatsgevonden.

Ook verwijst ze in de brief naar de mogelijkheid dat derden soms bezwaar kunnen maken en dat daarom meer tijd nodig is. Ook dit is opmerkelijk, want in de in nieuwe Wob van oktober 2010 is daar in artikel 6 gewoon rekening mee gehouden. Zo lezen we in het derde lid van het artikel: “Onverminderd artikel 4:15 van de Algemene wet bestuursrecht wordt de termijn voor het geven van een beschikking opgeschort gerekend vanaf de dag na die waarop het bestuursorgaan de verzoeker meedeelt dat toepassing is gegeven aan artikel 4:8 van de Algemene wet bestuursrecht, tot de dag waarop door de belanghebbende of belanghebbenden een zienswijze naar voren is gebracht of de daarvoor gestelde termijn ongebruikt is verstreken.”

Europees verdrag en leges

Ter Horst laat in het midden of het nieuwe verdrag van de Raad van Europa over de toegang tot overheidsinformatie zal worden ondertekend. Zij geeft aan dat dit nog in beraad is, omdat de Nederlandse wetgeving moet worden aangepast als ons land wel tot ratificatie overgaat. Mocht het Kabinet besluiten niet te tekenen dan is dat opmerkelijk. Ons land was namelijk zowel drijvende kracht als de voorzitter van de commissie om dit verdrag op te stellen.

Met betrekking tot het heffen van leges wijst Ter Horst erop dat de centrale overheid kosten mag rekenen. Dit is in een besluit vorm gegeven, waarbij voor samenvattingen en prijs per kopie is vormgegeven. Zij stelt expliciet dat artikel 12 van de Wob deze mogelijkheid biedt. Oorspronkelijk was het de bedoeling dat de hele overheid dit zou kunnen doen. Onder druk van de Tweede Kamer geldt dit echter alleen voor de centrale overheid, waardoor het heffen van leges door decentrale overheden (gemeenten, provincies, waterschappen) niet mogelijk is van deze regeling gebruik te maken. Zij is van mening dat decentrale overheden zelf tarieven mogen vaststellen. Echter is dat niet wat artikel 12 beschrijft.

Op dit moment loopt er een rechtszaak van Brenno de Winter samen met de NVJ tegen het principe van legesheffing, waarbij juist hogere regelgeving en het belemmeren van journalistiek een kernpunt is.

Reactie NVJ

De reactie van de NVJ laat weinig aan duidelijkheid te wensen over:

De NVJ is teleurgesteld over het schriftelijk antwoord dat minister Ter Horst heeft gegeven over de problemen rondom het communicatiesysteem C2000 en het regeringsbeleid met betrekking tot de Wet Openbaarheid van Bestuur (Wob). ‘We zijn door de minister van het kastje naar de muur gestuurd’, aldus algemeen secretaris Thomas Bruning.

De NVJ vroeg in september een spoedgesprek aan met minister Ter Horst. Al meer dan vijf jaar is het bieden van een alternatief voor informatievoorziening/ persalarmering voor de media na de invoering van het communicatiesysteem C2000 onderwerp van gesprek tussen het ministerie van Binnenlandse Zaken en de NVJ. Het probleem is echter nog altijd niet naar genoegen opgelost, aldus NVJ. Toezeggingen van de Raad van hoofdcommissarissen op een spoedige landelijke invoering van dit alternatief worden keer op keer uitgesteld. De NVJ dringt daarom aan op een persoonlijk ingrijpen van de minister. ‘In Rijnmond blijkt dat er wel degelijk een werkbare oplossing bestaat’, aldus Thomas Bruning. ‘Daar functioneert een pager-systeem, P2000, dat tenminste tegemoet komt aan de wensen van de beroepsgroep.’ De minister schrijft in haar antwoord dat de regio’s zelf verantwoordelijk zijn en dat eventuele klachten over het niet of niet goed functioneren van het regionale persalarmeringssysteem bij de regio ingediend en door de regio zelf behandeld moeten worden. ‘De minister wil niet haar verantwoordelijkheid nemen en stuurt ons terug naar de politie waar we dus al vijf jaar bakzeil halen.’

De NVJ wilde ook het beleid met betrekking tot de Wet Openbaarheid van Bestuur (Wob) aankaarten. De NVJ maakt zich grote zorgen over de verdubbeling van de wettelijke beslistermijn bij Wob-aanvragen. Ook blijken ministerie en de VNG de aanbeveling van de Raad van Europa te negeren om de toegang tot overheidsinformatie vrij te laten zijn van drempels. ‘Ook hier is de minister uiterst defensief in haar antwoord. Dit laat ons geen andere mogelijkheid dan de weg te vervolgen via de rechter en kamerleden op de hoogte te stellen van de weinig constructieve opstelling van de minister.’

• Lees de brief van Guusje ter Horst aan de NVJ;
• De uitgaande brief aan Guusje ter Horst.

De volgende documenten zijn beschikbaar:

• 15-03-2009 – Het Wob-verzoek over Nederland in Verbinding;
• 02- 04-2009 – Beslissing;
• 06-05-2009 – Bezwaarschrift;
• 12-05-2009 – Ontvangstbevestiging bezwaarschrift;
• 15-07-2009 – Uitnodiging hoorzitting Kaag en Braassem;
• 26-08-2009 – Beslissing op bezwaar (afwijzing);
• 31-08-2009 – Brief: het verslag van de zitting klopt niet (pdf);
• 02-09-2009 – Erkenning dat het verslag niet klopt;
• 06-10-2009 – Beroepsschrift Kaag en Braassem;
• Voegingsbrief NVJ (Nederlandse Vereniging van Journalisten);
• Producties

Ook wil de NVJ overleg over de Wet openbaarheid van bestuur. Vanaf 1 oktober worden de termijnen voor beantwoording opgerekt van 2 naar 4 weken, waarbij het ook nog eens mogelijk is deze verder te verlengen naar 8 weken. Daarmee doet Nederland het slechter dan bijna alle andere landen als het op de snelheid van beantwoorden aankomt. Ook stellen zij de legesheffingen ter discussie in de hoop een rechtszaak te voorkomen.

De brief is beschikbaar in twee formaten: .doc en .pdf

Scan artikel in het blad

Gemeenten en andere overheden hebben iets gevonden om een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur moeilijker te maken. Ze brengen steeds vaker kosten in rekening. Of dat mag is maar zeer de vraag en inzet van een juridische strijd. Voorlopig is het vooral heel vervelend en soms heel duur, merkt onderzoeksjournalist Brenno de Winter.

Bij een onderzoek naar een ICT-actieplan van staatssecretaris Heemskerk van Economische Zaken, heb ik de afgelopen tijd met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur een hele rits documenten opgevraagd. Het verzoek ging uit naar alle provincies, gemeenten en diverse zelfstandige bestuursorganen.

Omdat het beleid van Heemskerk ogenschijnlijk faalt, moet de beantwoording duidelijk maken waar zaken nu verkeerd gaan en wat wel is gelukt. De beantwoording gaat in veel gevallen – mede op advies van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten – traag. Termijnen worden vaak maximaal gebruikt of overschreden. Ook blijkt er een groot verschil in de toepassing van uitzonderingsgronden te zijn, de redenen om de informatie niet te verschaffen.

Dat is allemaal redelijk voorspelbaar. Bijzonder is, dat enkele gemeenten geld beginnen te vragen voor hun werk. Daarbij gaat het dus niet om rekeningen voor het maken van kopieën. Dat is tot op zekere hoogte toegestaan, ook al wordt van die mogelijkheid vaak geen gebruik gemaakt. Nee, gemeenten brengen leges in rekening, vragen vergoedingen voor gemaakte uren, voor het zoeken in het archief, het verstrekken van digitale bestanden en het in behandeling nemen van een verzoek en het nemen van een beslissing.

Daarbij gaat het soms om honderden euro’s per gemeente. En aangezien ik verzoeken heb ingediend bij alle 411 Nederlandse gemeenten en alle provincies kan mijn Wob-verzoek daarmee aardig in de papieren lopen. Nu gaat het om honderden euro’s en duizenden euro’s om me te weren, maar als de trend zich doorzet spreken we eenvoudig over tienduizenden euro’s. Dat soort bedragen zijn niet op te brengen waarmee het Wob-verzoek feitelijk onmogelijk is geworden.

Een onderzoeksjournalist kan niet zonder een overvloed aan informatie om een goede reconstructie en analyse van gebeurtenissen, beleid of het falen daarvan te maken. Een deel wordt duidelijk in interviews en een deel is te vinden in documenten. Voor onderzoek naar overheidsinformatie is er de Wet openbaarheid van bestuur, waar iedereen schriftelijk of mondeling gebruik van kan maken. Het principe is, dat de toegang tot informatie gratis is en inzage altijd mogelijk moet zijn.

Maar nu veel gemeenten geld vragen is er opeens een nieuwe situatie ontstaan. Wie niet voor kopieën wilde betalen, kon tot nu toe om inzage in de documenten vragen. Dan maar op de fiets naar het gemeentehuis. Daarmee was een Wob-verzoek uiteindelijk altijd gratis. Die route is nu afgesloten.

Uit mijn vele contacten met gemeenten die een rekening sturen, blijkt dat ambtenaren vaak slecht op de hoogte zijn van de spel­regels. In diverse telefonische discussies blijkt onvoldoende te zijn nagedacht over de rechtsongelijkheid die ontstaat door soms leges te heffen en soms niet. Immers, de wet regelt niet hoe een Wob-verzoek ingediend moet worden. Het kan zowel mondeling als schriftelijk. Het antwoord mag op dezelfde manier worden gegeven als de vraag is gesteld.

Formeel is een persvoorlichter dan ook een Wob-verzoek aan het afhandelen als hij journalisten te woord staat. De oud-directeur Voorlichting en Communicatie van het ministerie van Financiën, Jeroen Sprenger, noemt iedere vraag van een journalist daarom ook een Wob-verzoek. Als de overheid consequent is, kost een telefoontje naar de persvoorlichting dus binnenkort geld.

Toch is dat niet het belangrijkste argument tegen de rekeningen. Belangrijker is dat leges zijn bedoeld om geld te vragen voor een product, iets dat nieuw is. Een uittreksel uit het bevolkingsregister krijgt pas waarde op het moment dat de gemeente het voorziet van een stempel en handtekening. Dat de burger niet betaalt voor een kopie, maar leges moet betalen heeft met die handeling te maken. De overheid levert een dienst en dat kost geld.

Bij een Wob-verzoek is er geen dienst, maar de vraag om documenten die al bestaan openbaar te maken aan iedereen. Om dan een enkele burger, die daar toevallig om vraagt, daarvoor nogmaals te belasten is onlogisch. Bovendien zijn de documenten ons eigendom en al door ons betaald.

Soms helpt een beetje plagen om de rekening van tafel te krijgen. Eén gemeente blijkt gevoelig voor het argument dat er lange discussies kunnen ontstaan over de hoogte van de heffing op het moment dat ik kan aantonen dat andere gemeenten sneller documenten kunnen ophoesten. Ieder bestuursorgaan moet namelijk voldoen aan de Archiefwet en die eist dat een archief zich in een ‘goede en geordende staat’ bevindt. Dat betekent dat documenten snel toegankelijk horen te zijn. Het vooruitzicht om in een moeizame discussie te belanden over de vraag waarom een burger moet opdraaien voor de puinhoop van het archief, bleek geen prettig vooruitzicht. Zeker niet als de hoogte van de legesheffing een belang vormt om de Archief Inspectie te vragen een onderzoek uit te voeren. Een dergelijke controle staat als vervelend en bewerkelijk te boek.

Formeel juridisch speelt er nog meer dat het sturen van dit soort rekeningen onlogisch maakt. Zo stelt de Raad van Europa dat de toegang tot informatie vrij van drempels moet zijn. Die regels overstijgen de Nederlandse wetgeving. Later deze maand wordt de passage door de term kosteloos vervangen. Daarmee komt de journalist sterker te staan en heeft de gemeente het nakijken.

Wat simpel begon als een eenvoudige factuur voor geleverde diensten zal zich uiteindelijk bij de bestuursrechter later dit jaar ontpoppen als een complexe zaak met veel verschillende invalshoeken. Het is ook een unieke zaak. Geen enkel land met een Wet openbaarheid van bestuur rekent geld voor de toegang tot informatie. In mijn geval een dure grap, omdat er inmiddels tientallen bezwaren de deur uit zijn.

17:30 – laat, Pickup Club, NDSM-werf, tt Neveritaweg 15, 1033 WB Amsterdam

Betaal 10 euro entree voor het volgende programma. Eet en drink voldoende – de opbrengst van toegang en opslag op hapjes en drankjes van de entree gaan naar de stichting Vrijschrift. Daarmee kunnen zij de proceskosten betalen, waarmee we de overheid helpen in hun overgang naar transparantie.

Transparantie komt uiteindelijk  ons allemaal ten goede, want het verbetert de kwaliteit van het bestuur, scheelt de overheid tijd en we helpen onze overheid verstandiger om te gaan met ons belastinggeld.
Big Wobber Benefiet – benefit for all – programma
17.30                 Inloop
18.00 – 18.05     Opening door Wiebe van der Worp, voorzitter stichting Vrijschrift
18.05 – 18.15:     Hoe transparant verloopt Wobben? Introductie door Brenno de Winter
18.15 – 18.45:     Debat transparant bestuur: van achterkamer tot controleerbaar proces.
Met deelname van o.a. hacker en activist Rob Gonggrijp; secretaris van de Nederlandse Vereniging van Journalisten Thomas Bruning; hoofdredacteuren van diverse media en ambtenaren
18.45 – 19.30:     Hapjes en drankjes*
19.30 – 19.45:     Oprichting Transparante Zaken. Door Brenno de Winter
19.45 – 20.00:     Verkiezing meest transparante ambtenaar. Presentatie door Brenno de Winter
20.00                 Borrel, socializen en vooral: je filantropische instincten volgen

Iedereen in Nederland mag weten hoe een overheidsbesluit tot stand is gekomen, dat is bij wet geregeld: de Wet Openbaarheid Bestuur. Als jij of ik  gebruik willen maken van deze wet, kloppen we bij de betreffende overheidsinstantie aan en met een beetje geluk krijgen we de stukken gewoon aangeleverd. Heel af en toe hoef je daar niet eens om te vragen – dan staan de besluiten op de website  van de betreffende overheidsinstantie. Meestal echter moet je een formeel verzoek indienen, en het is meer regel dan uitzondering dat je uiteindelijk via de rechter de openbaarheid van stukken af moet dwingen.

Wet Openbaarheid Bestuur en journalistiek
Brenno de Winter is journalist, en zoals vele journalisten maakt hij regelmatig gebruik van de Wet Openbaarheid Bestuur. Hijn vond het maar raar dat er meerdere WOB-verzoeken over hetzelfde onderwerp ingediend worden: zonde van de tijd van de indiener, en zonde van de tijd van de overheidsinstelling.

BigWobber.nl
Dus publiceert Brenno de Winter die WOB-verzoeken – en stukken – op bigwobber.nl Inmiddels doen een aantal andere journalisten dat ook. Zodat iemand anders niet opnieuw hetzelfde WOB-verzoek hoeft in te dienen; en overheden kunnen zien hoe de besluitvorming bij collega’s over een zelfde onderwerp tot stand is gekomen.  Informatie delen en beschikbaar stellen.
Wat een tijd, geld en moeite besparen we ons daarmee….

Weerstand tegen verandering
Bigwobber.nl Een win-win situatie zou je denken. Sommige gemeenten vinden het een goed idee – maar bij een test in maart blijkt dat een aantal gemeenten de hakken in het zand zetten en zich verzetten inzage in gevoerd beleid te geven. Zinloos, uiteindelijk is  de gemeente verplicht de stukken openbaar te maken. Maar allá. Elke innovatie brengt weerstand met zich mee. Ook anno 2009.

Alle gemeenten en provincies hebben een WOB-verzoek gekregen over het nakomen van hun verplichting mbt de digitale toegang tot de overheid. Honderden gemeenten hebben de informatie direct toegestuurd en één gemeente heeft de stukken ook gelijk op hun eigen website gezet.

Proceskosten vooruit betalen
22 gemeenten, drie provincies en één bestuursorgaan laten het liever op een bestuursrechtprocedure aankomen. Tegenwerking zoals achterhouden van documenten, informatie weigeren, leges  opvoeren en  daarmee het onderzoek vertragen: de voorbeelden zijn legio. Waar de overheid kan terugvallen op de belastingbetaler als sponsor moet Brenno zelf e griffierechten van 150 tot 300 euro per gemeente of provincie neertellen om het voor de rechter te kunnen brengen, expertise in te huren om de zaak op de juiste manier te voeren en nachten doorhalen om tijdig te reageren.

Op dit moment staat de teller op ruim €7.000 aan geschatte kosten, een fors bedrag voor een eenpitter. De stichting Vrijschrift springt bij en vandaar de benefiet op 11 juni 2009 om 17.30 uur op de NDSM-werf.

Help de overheid in de overgang naar transparant bestuur en help onderzoeksjournalisten hun werk te doen. Kom naar de benefiet, betaal €10,= entree voor het goede doel en betaal teveel voor drankjes en hapjes – want de opbrengst gaat naar het goede doel.

Meteen doneren kan natuurlijk ook op giro 4241287 ten name van Stichting Vrijschrift, Workum

Elke dinsdagmiddag houden we open office – meldt het een van ons even als je langskomt – dan zorgen we dat we er zijn.

Open Innovation Capital * NDSM-loods tt Neveritaweg 15 N10 * 1033 WB Amsterdam
Ruud Vriens 06-22795592 / ruud@rednose.nl
Layana Mokoginta 06-20011181 / layana@purpura.nl
Eva de Klerk 06-52474127 / mail@evadeklerk.com