• NCTB-verslag;
• E-mail;
• 12th progress report;
• Summary DTN 24;
• Jihadi Terrorism in the Netherlands O-B291_Summary;
• Jihadi Terrorism in the Netherlands O-B291_Full text.;
• Summary DTN27;
• Samenvatting DTN26 UK;
• VGR 14 UK def;
• vgr13def;

Op 3 mei 2012 worden de volgende documenten vrijgegeven:

• Wob-inventaris (documentenlijst);
• Brief prorail inzake focus op de klant 27 januari 2011;
• Brief IenM aan NS;
• Brief IenM aan ProRail;
• Notulen tripartite overleg – 29 maart 2011;
• Brief ProRail aan IenM;
• Brief NS aan IenM;
• Brief ProRail aan IenM;
• Email NS reisinformatie;
• Presentatie reizigers centraal;
• Email ProRail reisinformatie;
• Brief FMN inz overdragen leveren Reisinformatie;
• Brief NS KPI set NS;
• Reizigershandvest;
• Notulen tripartiteoverleg 12-07-2011;
• Reizigershandvest Hoofdrailnet – folder NS;
• Definitief advies Locov op reizigersmanifest (folder);
• Rapportage Berenschot Audit OCCR – Operationeel Controle Centrum Rail – (DEFINITIEF september 2011);
• Brief NS ProRail reizigershandvest;
• Notulen tripartiteoverleg 29-03-2011;
• Kamerbrief 04-10-2011 Beter functioneren spoor;
• Presentatie NS/Prorail aan de Minister: Robuust de winter tegemoet;
• Email achtergrondinfo reisinfo;
• Brief veolia reisinformatie;

• 3 februari 2012 10:52 - Emails over aangepaste dienstregeling;
• Geüpdateversie NS evaluatiebevindingen 3 en 4 februari 2012 – presentatie 5 februari;
• Brief Tweede Kamer – 06-03-2012;
• Emails over bijsturing;
• Wisselstoringen en logistiek;
• Emails logistiek vergelijk;
• Email vergelijking met Zurich en Tokio;
• Brief Raad van Commissarissen NS aan Ministerie van Financiën;
• Email aanvulling Zwitserland;
• Brief Tweede Kamer 09-02-2012;
• E-mail vragen reisinformatie;
• Uitleg over landelijk uitgedunde dienstregeling def 10-02-12;
• Email excuses NS;
• Brief Tweede kamer 12-03-2012;
• Brief Tweede Kamer 12-04-2012.

Wobber: Brenno de Winter

De Dienst Infrastructuur Verkeer en Vervoer (DIVV) gaat alle beschikbare verkeer- en vervoerdata delen met iedereen die geïnteresseerd is onder het motto: “Wij de data, u de apps.” Vanaf vandaag, 21 maart 2012, zijn er verschillende datasets vrij te downloaden met onder andere parkeertarieven, -gebieden en -tijden, taxistandplaatsen, touringcarhaltes en fietsparkeerplekken. Hiermee kunnen ontwikkelaars en ondernemers praktische apps maken met bijvoorbeeld handige parkeerinformatie. DIVV wil met open data de innovatie van producten en (mobiele) diensten stimuleren. Doel van DIVV bij dit initiatief is maximale dienstverlening naar de burger, waarbij de creativiteit in de markt ruim baan wordt geboden.

De datasets zijn hier (zip) beschikbaar.

Wobber: Brenno de Winter

“Stoer! ICT-journalistiek is niet meer vies of een fout buitenbeentje”, was de eerste gedachte toen Dolf Rogmans mij confronteerde met het feit dat ik tot journalist van het jaar was verkozen. Alles is anders dan in 2008. Toen werd ik nog geweigerd om vooraf kennis te nemen van de plannen van de regering rond technologiebeleid onder de verwensing dat dit ‘alleen voor serieuze journalisten’ was. Tegenwoordig mag een minister van Binnenlandse Zaken in het holst van de nacht oreren over de gevolgen van een hack. Langzaam dringt het besef door dat blunderen bij Diginotar samen met falend toezicht in Nederland mensenlevens in Iran kost. Technologie beheerst ons leven net als economie, olie en politiek dat doen.

Vorig jaar was het tien jaar geleden dat ik het besluit heb genomen om van goed verdienende consultancy de overstap naar de journalistiek te wagen. Die keuze was ingegeven door alles wat volgde op de aanslagen 11 september. Nog nooit ben ik zo bang geweest als in de periode na die aanslagen. Niet voor aanslagen. De kans dat je daardoor wordt getroffen staat in geen verhouding tot de kans om te komen in het verkeer, door een medische fout of door criminaliteit. Wel voor het feit dat wij onze vrijheden opgeven voor niet gedefinieerde zekerheden en het bouwen van structuren die nu bij een fout regime ons land tot een dictatuur kunnen maken. Als je om je land geeft dan kan en mag je dat niet laten niet geruisloos laten gebeuren. En wat voor mij helder is: technologie speelt een sleutelrol.

Een machtig wapen tegen afglijden is journalistiek. Het licht van transparantie helpt tegen het collectief negeren van problematieken. Natuurlijk was het een stunt toen ik in één klap jarenlange onjuiste beweringen rond de OV-chipkaart logenstrafte. Maar de echte pijn zat in iets anders. Ik kon opeens aantonen hoe de Tweede Kamer structureel was voorgelogen. Fraude was geen probleem, want kaarten werden binnen 24 uur geblokkeerd. Niet dus. Het duurde soms weken en sommigen kaarten werden nooit geblokkeerd. Met kinderlijke eenvoud kon je kaarten zelf deblokkeren. Het bedrijf Trans Link Systems claimde hiervan en van de mogelijkheid jezelf te kunnen in checken te weten. Ook zouden ze fraude ontdekken, maar in de strafzaak bleek dat veel transacties niet waren ontdekt. De volksvertegenwoordiging werd ordinair bedonderd. Nu hebben we het nog maar over een elektronisch buskaartje en niet over grotere zaken.

Natuurlijk zijn er mensen niet blij, want het is comfortabeler om in je eigen realiteit te blijven. Het is gemakkelijker te roepen dat de OV-chipkaart wel veilig is, echt niet vanuit de vervoerder maar vanuit de klant redeneert en te blijven investeren. Net zo lang tot het wel goed komt of kritiek verstomt. Het is gemakkelijker te zeggen dat de Diginotar-crisis goed is aangepakt dan totale openheid van zaken rond certificaten te geven. Het uit de weg gaan van problematieken is politiek veilig, maar maakt mensen in bijvoorbeeld Iran niet veiliger. De infrastructuur van internet is cruciaal geweest bij de Arabische lente en goed functioneren ervan is dan ook een zaak van leven of dood.

Wie dat ziet, snapt het belang van journalistiek. Daarom was er ook Lektober. Een maand lang laat je iedere dag zien dat er privacygevoelige gegevens op straat liggen. Het waren hacks waarvan de Webwereld-lezer zegt ‘ja dat is niet ingewikkeld’. Inderdaad, want wereldwijd zijn er miljoenen mensen die over hacker-vaardigheden beschikken en dus kwaad kunnen doen. Inmiddels is besloten dat alle gemeenten hun beveiliging eindelijk moeten laten toetsen. Ook de miljoeneninvesteringen om eindelijk met beginnen met voldoen aan de Wet bescherming persoonsgegevens was zonder Lektober niet tot stand gekomen.

De gedachte dat informatie niet uitlekt en misbruikt kan worden is naïef. Vorige week meldde zich bij mij een vrouw, die een boete van de NS heeft gehad voor zwartrijden en zich gelegitimeerd heeft met haar paspoort. Het probleem is alleen dat zij op het moment van de overtreding zo’n vijftienhonderd kilometer van Nederland verwijderd zat. De gegevens op de boete klopten bijna helemaal. Nog nooit is zij een paspoort kwijt geraakt. Identiteitsdiefstal dus. Dat is niet gek als je in Lektober voorbeelden zag van organisaties die naast naam, adres, woonplaats ook zaken als paspoortnummer, verloopdatum, burgerservicenummer lekte. De gedachte om ons te wapenen tegen cyberoorlog is leuk. Maar overheid en bedrijfsleven vormen wel een vijfde colonne. Met vrienden die namelijk zo met beveiliging omgaan heb je echt geen vijanden meer nodig.

Het blootleggen van dit soort problemen is belangrijk, omdat je met een completer beeld krijgt en dus een eerlijker debat voert. Dat kan nu. In mei start een parlementair onderzoek. Ik vrees dat vooraf er pijnlijk nieuws de revue zal passeren. Ik denk aan opslaan van leesbare creditcardnummers met beveiligingscodes of persoonsgegevens die totaal onbeveiligd zijn. Dan hebben we het dus niet eens meer over hacken, maar over vijfde-colonnegedrag. Zaken die naar boven moeten komen in het algemeen belang. Gedreven onderzoek leidt uiteindelijk tot relevant resultaat. Daar heb je wel journalisten voor nodig, want overheid en politiek doen dat niet.

Toen ik de vraag kreeg wie mij deze mooie prijs mag overhandigen, wist ik het snel. Dat moet Alex Brenninkmeijer zijn. Hij symboliseert iemand die heel kritisch bouwt aan een prettiger Nederland, waarbij de burger gehoord wordt. Hij is niet anti-overheid, maar wel kritisch. Hij staat buiten het systeem, maar staat er niet los van. Zo voel ik mij ook en zo wil ik ook graag zijn. En we zien beiden hetzelfde: een overheid die zich steeds intensiever verschuilt achter regeltjes, moeilijker bereikbaar wordt en vooral geen echte antwoorden op inhoudelijke vragen geeft. Een geheimzinnig bastion die zegt namens ons te opereren, maar wel erg weinig verantwoording wenst af te leggen. Pas kwam er weer één velletje A4 openbaar na ruim twee maanden wachten, brieven schrijven, mailen en bellen. Doe normaal! Wat ben ik dan ook blij met de oproep van de Nationale Ombudsman om wel open in de maatschappij te staan.

Momenteel is er veel kritiek op Hongarije en de manier waarop zij met de media omgaan. Het gaat daar niet goed, maar laten we ook eens zelfkritisch zijn. Laten we ver boven de standaard blijven die we dat land opleggen. We verwijten de Hongaren dat journalisten in elkaar worden geslagen. Maar dat gebeurt hier ook en als de politie komt, stellen ze doodleuk op camera dat ze daar toch echt niet tegen gaan optreden. Zo verwijten we de ander dat de overheid mensen het werken onmogelijk maakt, maar hier eindigt een journalist voor het nemen van een foto in de cel, worden journalisten in de openbare ruimte om niet weggestuurd, wordt naar freelancers gedreigd met het zwartmaken bij redacties, worden perskaarten in beslag genomen en foto’s van camera’s gewist. Een Hongaarse journalist mag na kritische verslaggeving niet meer in het parlement zijn werk doen. Maar probeer hier eens als journalist een debat in de Tweede Kamer te volgen als je niet over een vaste pas beschikt. Dat is nog een hele toer kunnen ervaringsdeskundigen zeggen. Zelf werd ik vlak voor een belangrijke primeur als een soort kwajongen ooit de deur gewezen. Ik moest mijn nieuws maar elders halen.

Natuurlijk alle incidenten eindigen hier goed, maar dan moet je wel een grote mond opzetten. Op last van de overheid wordt hier niemand ontslagen. Hoogstens verdwijnt een volledige editie van een krant in de papiervernietiger. Wij zijn slimmer en subtieler. Door te vertragen met beantwoording van vragen komen verhalen niet rond. Bij belangrijke gebeurtenissen selecteert de overheid bevriende media. Soms zijn verslaggevers persona non-grata. Dat is allemaal geen ramp, maar wel een zorgwekkende trend. Het National Cyber Security Center heeft dit jaar diverse vragen van me gehad, maar beantwoordt er geen. Eigenlijk is het ondenkbaar dat een overheid reële vragen niet beantwoordt, maar het gebeurt ondanks het grote leger aan voorlichters toch. Ik zou graag met de Nationale Ombudsman kijken hoe we dat kunnen doorbreken, want juist kritische verslaggeving zorgt voor een democratischer, eerlijker land. Laten we dan meteen ook opkomen voor klokkenluiders, want ook daarmee gaat het simpelweg niet goed. Weet u: regelmatig lig ik van dit soort zaken ’s nachts wakker.

Een laatste bedreiging is de agressiviteit van het Openbaar Ministerie om op journalisten te jagen. Dat werkt verstikkend, kan ik u zeggen. Neem de zaak van Alberto Stegeman. Hij toont aan hoe onveilig Schiphol is en dat eenvoudig is om een bom in het koninklijk vliegtuig te plaatsen. Niet de falende beveiliging wordt opgelost uit angst dat we ons koningshuis verliezen en een kist opnieuw op een woonwijk belandt, maar Stegeman wordt aangepakt. Het is prima om te toetsen bij wetsovertredingen, maar de sfeer is er nu een verslaggeving aanpakken. In plaats van wonden likken na onderuit te zijn gegaan bij de rechter kiest het OM ervoor om tot het gaatje, de Hoge Raad, te gaan. Daar heb ik echt geen goed woord voor over, want Stegeman’s verslaggeving redt levens. Uit eigen ervaring weet ik dat een strafzaak heel persoonlijk is en iedere dag in je hoofd speelt. Al werd in mijn geval geseponeerd het heeft wel impact op je als mens, maar vooral ook op je omgeving als familie (mijn moeder en zus) en zelfs vrienden. Daarbij wekt dit gedrag – misschien ten onrechte – de indruk dat de overheid kritiek niet tolereert.

Gelukkig is er een verschil met Hongarije: journalistiek hinderen is hier geen regel en de wetgever staat nog wel aan onze kant. Veel ambtenaren denken nog wel aan de reden dat zij ooit besloten zich voor de publieke zaak in te spannen: politie Amsterdam-Amstelland reageert zelfbewust op hinderen bij journalistiek en stelt zich open op. Met enige regelmaat laten ze me nu zien hoe ze opereren. Kritiek is welkom. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken zoekt iedere keer wel de dialoog, reageert wel op vragen ook al weten ze dat dit tot discussie leidt. Maar daardoor wordt hun kant van het verhaal wel gehoord. Hetzelfde compliment mag tegenwoordig ook naar de Nederlandse Spoorwegen. De mensen van het Programma Aanpak Cybercrime zoeken juist de dialoog. Ik denk dat voor veel ambtenaren de publieke zaak nog altijd voorop staat. De tientallen agenten, conducteurs, buschauffeurs, machinsten, IT’ers bij gemeenten en wethouders maken dat duidelijk in persoonlijke contacten.

Ik geloof ook nog steeds dat Nederland op technologisch gebied het voortouw kan nemen, maar dan zullen we wel dingen anders moeten doen. Intelligent gebruik maken van de mogelijkheden van ICT waardoor het veilig en vooral effectief functioneert. De strijd met landen als China en India gaan we op mogelijkheden van apparaten verliezen, maar kunnen we op kwaliteit winnen. Daarom ook mijn oproep voor een nationaal privacydebat dat waarschijnlijk in Mei wordt gehouden. Een journalist entameert het debat en ik zeg daarom opnieuw: doe vooral mee. Rond alles met technologie valt er nog veel journalistiek te bedrijven.

Ik kan alleen maar blijven werken als mensen je blijven steunen, want achter iedere persoon gaat een ecosysteem schuil. Hoe fout het ook is mensen bij naam te noemen, ik doe het toch. Allereerst dank ik mijn overleden vader die mij bewust heeft gemaakt en nog altijd een inspiratiebron voor mij is. Mijn moeder en zus Mirjam die altijd een steun zijn ook als ze nog het verhaal nog niet snappen of het soms oneens zijn. Ook dank aan Jannie die de rust zelf is en altijd orde creëert waar ik de grootste chaos weet te maken. Mijn vrienden die altijd helpen als het nodig is en kritiek op mij niet schuwen: Arjen, Andreas, Loek, Jan, Jordi, Lodewijk, Peter, Ruud, Sander, Sebastiaan, Tom, Wouter, Wammes en natuurlijk de IT-babes. Verder dank aan  – in alfabetische volgorde – de redacties van NU.nl, PC-Active en Webwereld voor vriendschappelijke samenwerking, inzamelingsacties, materiële ondersteuning, redigeren van verklaringen voor de politie,  bemoedigende opmerkingen of met een belletje hun collega bijstaan. Ook dank ik de redactie van GeenStijl die in de strafzaak en of bij een hack van je computer achter me staan als een rots. Oh ja bedankt voor het brengen van het nieuws rond de verkiezing van ‘Journalist van het Jaar’ op het moment dat het nog niet de bedoeling is. Verder verdient de Nederlandse Vereniging van Journalisten een pluim voor steun, want ook zij helpen me bij herhaling maar al te graag.

Een bijzondere dank gaat uit naar mijn advocatenteam van VMW Taxand dat voor mij altijd bereikbaar is. Soms is dat op de meest bizarre uren van de avond of nacht. Als het op de rekening aankomt, knijpen ze nog wel eens een oogje toe of voeren een zaak gratis. ‘Om het algemeen belang’. De bittere realiteit is dat een journalist tegenwoordig  een advocatenteam nodig heeft. Aron das Gupta, Mieke Eversteijn, Wendela Meijer en Irene Scholten bedankt voor de steun en begrip als ik soms onder spanning opereerde. Ook de vele redacties waar ik vaak prettig mee samenwerk als verhalen rond zijn: BNR, Dagblad Trouw, De Gelderlander, EdeTV, EenVandaag, NOS, Omroep Gelderland, RTL en RTV Rijnmond. Een lichtend voorbeeld en steun is altijd ook Laurens Verhagen geweest.

Nog even over de hackergemeenschap, die is wat ze moet zijn: een gemeenschap. De vele hackers die je altijd helpen en je wakker houden. Zij wijzen de weg en duiden problemen ver voordat de politiek eraan toe is ze te geloven. In het bijzonder natuurlijk de hackerspace in Arnhem, Hack42, waar ik deelnemer ben. Als laatste wil ik vriend, collega, lichtend voorbeeld en goeroe Vincent Dekker van Dagblad Trouw bedanken. Hij is niet alleen een goede collega, leuk om mee samen mee te werken en zeer kundig, maar hij is ook wel een mentor in het OV-chipkaartdossier geweest.

Laten we nu proosten op wat goed was en ons morgen inspannen voor wat veel beter kan. Dank u wel!

• Beslissing op bezwaar met verslag hoorzitting;
• Vrijgegeven documenten Huis van de Sport;

Wobber: Robbert Minkhorst

Artikel in Leidsch Dagblad over de stukken

• Fringe Special – Overview FOIA – oct 2011

Toen ik enkele minuten na een Twitter-bericht van een Iraniër werd gebeld dat er iets speelde bij DigiNotar was voor mij evident dat dit een incident van een fors kaliber was. Meteen was duidelijk dat als het verhaal waar zou blijken er mensenlevens in Iran op het spel stonden. Pas later die nacht werd duidelijk dat ook Nederland via PKI Overheid betrokken was en dat hier wel eens gevolgen voor het maatschappelijk verkeer zouden zijn. Ter verduidelijking: dat is collateral damage bij deze inbraak en zeker niet de hoofdzaak. Dat het wel hoofdzaak is geworden heeft alles met de falende incident response te maken.

 Het belangrijkste signaal dat er iets helemaal mis is, was het eerste signaal. Een inbraak in de systemen van DigiNotar zou eigenlijk geen probleem kunnen zijn. De omgeving om certificaten te verstrekken is immers volledig gescheiden van de rest van het bedrijfsnetwerk. Dat er toch een certificaat is verstrekt van enig kaliber kan twee dingen betekenen. Het meest waarschijnlijke was eerst een inside job van iemand die een derde partij helpt. Dat is ook het meest waarschijnlijk, omdat een nepcertificaat ook verborgen moet  blijven in administraties. Als tweede scenario zou het zo kunnen zijn dat DigiNotar op meerdere punten steken heeft laten vallen. Die optie was initieel niet waarschijnlijk om zes redenen:

1. Dit bedrijf is afkomstig uit het notariaat dat een reputatie heeft op het gebied van uiterst precies zijn;
2. Het is ondenkbaar dat de omgevingen verbonden zijn en er leek geaudit te zijn door zowel de OPTA als PWC;
3. Binnen de internetgemeenschap is het gebruikelijk dat mensen met een hack van dit kaliber naar buiten treden;
4. Het betreft waarschijnlijk één certificaat;
5. DigiNotar is onderdeel van een beveiligingsbedrijf Vasco Data Security dat zich specialiseert in online toegang tot systemen en dus bekend is met de techniek. Daarnaast behoort zo’n onderneming met de mores bekend te zijn;
6. De AIVD erkende onderzoek te doen. Alhoewel dit argument op zichzelf geen harde indicator is. Dit argument speelt slechts in een bredere context een rol.

Niet veel later werd duidelijk dat er meer certificaten in het geding waren. Daarbij ging het iedere keer om certificaten voor websites met communicatie mogelijkheden, het distribueren van programmatuur en blogs die vaak kritisch over de Iraanse regering zijn. De signatuur is helder en opeens is ook helder dat het kennelijk om een volume aan certificaten gaat. Nog iets later bleken veel certificaten ook al eerder te zijn ingetrokken. De optie van een niet gescheiden omgeving was realistisch. In die context was duidelijk dat iedere garantie over PKI Overheid compleet niet op feiten gebaseerd kon zijn. Dat beeld werd versterkt door het advies van DigiNotar om beveiligingsalarmen van de webbrowser maar te negeren. Frustrerend voor al die mensen die jarenlang mensen opvoeden in verantwoord internet gebruik en gewoon ronduit gevaarlijk. Dit bedrijf probeert niet alleen Nederlanders maar ook de gedupeerden in Iran vooral gerust te stellen zonder dat daar reden voor is.

De communicatie vanuit het Rijk bestond uit verkondigen dat er geen aanleiding was bezorgd te zijn om PKI Overheid. Een statement dat op niets anders gebaseerd is dan op een optimisme zonder enige grondslag. Sterker nog: het toont een compleet onbegrip van de werking van certificaten. Dit is een vertrouwensbranche. Dat vertrouwen wordt gegeven door de gebruikers en door de leveranciers van webbrowsers. Het is geen opeisbaar recht, maar zo werd het wel ingezet. Er waren ook overheden die het advies van DigiNotar ook hebben overgenomen: negeer de alarmbellen.

Inmiddels werd ook duidelijk dat het toezicht compleet heeft gefaald. Opvallend – en dat zien we vaker – is dat audits vooral heel procedureel zijn gericht. Daarbij wordt nog altijd vertrouwd op de ogen van de betrokkene die moet ‘slagen’ voor de audit. Wanneer de Douane op Schiphol mij vraagt of ik iets heb aan te geven en ik zeg nee dan mag ik niet doorlopen. Er wordt in mijn koffer gekeken. Bij DigiNotar is evident nooit in de koffer gekeken, totdat Fox IT langs kwam. Toen bleek er wel heel veel mis te zijn op het meest basale niveau.

Voor de toekomst zal de bestaande praktijk echt een onderdeel van de controles moeten vormen. Het rapport schetst een vernietigend beeld van een bedrijf dat compleet lak moet hebben gehad aan regels. Een gemakzucht die daadwerkelijk mensenlevens in Iran in gevaar heeft gebracht. Niet alleen bij het dagelijkse werk, maar ook bij de omgang met het beveiligingsincident. Daarbij is het goed te beseffen dat het onbestaanbaar is dat een lek, waarvan op 28 juli duidelijk werd dat dit honderdduizenden keren gebruikt werd vanuit Iran en dat het dus helemaal verkeerd zit, geheim wordt gehouden. Dat was een moment dat het er echt op aankwam. DigiNotar liet het compleet afweten. Cynisch zijn dan de woorden van directeur Tony de Bos als politicus: “Het leven in een democratie is niet vanzelfsprekend. In andere delen van de wereld geven mensen hun leven om hun samenleving democratischer te maken. Ik vind het leven in een democratie een groot voorrecht waar ik graag mijn steentje aan bijdraag.”

Toen duidelijk werd dat ook PKI Overheid in gevaar was, kreeg ik een e-mail in handen waaruit ondubbelzinnig bleek dat Nederland niet klaar is voor een incident van dit kaliber. Of de decentrale overheden in kaart willen brengen welke certificaten er zijn, waarvoor ze gebruikt worden en wat uitval zal betekenen. Standaard zaken die binnen de ICT-beveiliging geregeld horen te zijn in een Business Continuity Plan. Maar de bittere realiteit is dat over het draaiend houden van kritieke infrastructuur onvoldoende is nagedacht. Er zijn geen reserve certificaten aangeschaft, nooit is nagedacht over versnelde migratie en er is al helemaal geen beeld of en wat de gevolgen zijn bij uitval.

Dus in paniek moeten overheden het zelf maar uitvoeren. Let wel: dit falen trekt een zware wissel op de mensen in vooral kleinere gemeenten. De ICT-mensen verzuipen daar in het werk en de veranderingen die Den Haag aan ze oplegt. Nu wordt ze gevraagd plannen te maken voor een situatie, waarvoor ze niet zijn opgeleid en wat ze eigenlijk niet kunnen. Zestien dagen na het begin van het incident zijn er gemeenten nog steeds aan het zoeken naar de oplossing. Er is nog steeds geen deugdelijk uitleg gegeven van het incident en de gevolgen. Nog altijd begrijpen sommige decentrale overheden maar half wat er aan de hand is. Ook de communicatie laat het afweten.

Via bronnen is mij ook duidelijk geworden dat intern de technische kennis bij Govcert wel aanwezig is, maar dat het voeren van regie gewoon niet tot de skillset behoort. De organisatie staat ver van de dagelijkse praktijk en de realiteit af. Bovendien heeft het een vijandsbeeld gecreëerd waar de burger onderdeel van is. Crisismanagement bij deze organisatie laat het dan ook afweten. Deze week wees IBM mij op het bestaan van een team dat kijkt of NATO ook bij digitale oorlogsvoering kan helpen in noodgevallen. Misschien geen gekke gedachte om vanuit het buitenland ook hulp te aanvaarden. Immers internet kent geen grenzen. Inmiddels is duidelijk dat zeker vijftien keer eerder de veiligheid van de staat in het geding is geweest bij security incidenten. In een aantal gevallen ging het om een targetted attack. Het is evident dat op een open netwerk geen zaken thuis horen die dermate cruciaal zijn. Ook hier schort het aan voldoende regie.

Bij de Nederlandse overheid heerst een techno-optimisme, vertelde een onderzoeker aan het Rathenau Instituut mij. Daarin heeft hij gelijk. Incidenten zijn schering en inslag. We slaan zoveel gevoelige gegevens op zonder over beveiliging na te denken dat ik wekelijks een scoop heb van weer een overheids-gelieerde organisatie die gevoelige gegevens onbeveiligd opslaat. Standaard software haalt dit naar boven zonder dat daar nog enige intelligentie aan te pas komt. Iedereen kan dit dus doen. Zoiets praat je niet goed dat ‘niets 100 procent veilig’ is, want dit zijn voorbeelden dat het 100 procent onveilig is. Er zijn goede standaarden in de industrie om een minimaal niveau van beveiliging neer te leggen. Dat zou een beginpunt kunnen zijn.

Ik roep een aantal voorbeelden van ernstig beveiligingsfalen of techno-optimisme in herinnering: De vingerafdruk in het paspoort. Er wordt gewerkt met onvoldoende betrouwbare technologie. Opslag wordt al gedaan, voordat duidelijk is hoe uiteindelijk systemen vorm krijgen. Over privacybezwaren wordt niet of nauwelijks nagedacht;

Er heerst een sfeer van miskennen van problemen bij de overheid. Het College Bescherming Persoonsgegevens wordt nog wel eens genegeerd als het om adviezen en aanwijzingen gaat. Bij een debat over de aanpak van cybercriminaliteit werd in de kamer gegrapt over het ontbreken van een advies van het CBP met de opmerking ‘dat geloven we zo wel’. Voor de Rijkspas wordt zelfs geprocedeerd om vooral maar meer gegevensverwerking te gaan doen dan het CBP wettelijk vindt kunnen. Gelukkig is dat beeld van alles kan maar worden opgeslagen iets aan het kantelen ten gunste van een ontluikend bewustzijn van risico. Maar als er een meldplicht datalekken komt dan zal de CBP-organisatie met 80 man dit niet aankunnen. Effectieve handhaving is wel een absolute must, want zonder serieuze strafrechtelijke dreiging is DigiNotar-gedrag de norm.

Toen professor Bart Jacobs van de Radboud Universiteit, autoriteit op het gebied van gegevensbeveiliging, waarschuwde voor de problemen met de OV-chipkaart werd hij weggehoond. Zelf heb ik mogen ervaren dat het blootleggen van een groot falen in diezelfde kaart leidt naar een diep op mijn priveleven ingrijpend strafrechtelijk onderzoek. Niet de directie van Trans Link Systems die het parlement evident foutief heeft geïnformeerd staat ter discussie. Een beeld dat structureel is, want bij het blootleggen van basale lekken werk ik met een hacker (Pompiedompiedom) die uit angst voor represailles zijn echte naam niet durft te geven. De man heeft waarschijnlijk inmiddels wel tienduizenden mensen behoedt voor identiteitsdiefstal. In plaats van een beloning moet hij in anonimiteit leven. De demonstratie van PVV-kamerlid Brinkman bij de provincie Noord-Holland is dan ook een moedige daad. Want om de misstand te bewijzen heeft hij wel computervredebreuk gepleegd. De gemeente Amsterdam, zelf wel vaker in het nieuws met falende beveiliging, deed aangifte tegen GeenStijl-medewerker Bert Brussen toen zij zelf wachtwoorden bleken te publiceren en een stadsdeel dat liever niet gemeld zag.

Als bij een aanbesteding rond het verzenden van SMS-berichten beveiligingseisen in het geheel ontbreken dan verkoopt de landsadvocaat dat in de rechtszaal door te stellen dat eisen rond beschikbaarheid hetzelfde is als gegevensbescherming. Privacy- en beveiligingsbezwaren bij het Elektronisch Patiënten Dossier zijn lang genegeerd. Bij stukken van een Wob-verzoek  aan het CBP zat ook een post-it van Jacob Kohnstamm die geïrriteerd schreef dat hij met de houding van het ministerie van VWS wel klaar is. Omwille van de omvang van dit schrijven, zal ik u verdere voorbeelden besparen.

Er heerst een techno-optisme om intensieve opslag van gevoelige gegevens te doen, de veiligheid van de staat te riskeren en de problemen te onderschatten. Als het misgaat ontbreekt het aan een fatsoenlijk plan B, regie en kunde om goed te communiceren. De cybersecurityraad, de strategie die is neergelegd en de meldplicht datalekken (als deze in het strafrecht komt) zijn een begin van een oplossing. Meer bevoegdheden opeisen en burgers rechten afpakken gaat hierbij niet helpen. Sterker nog dat vergroot de problemen alleen maar. Een echte oplossing zit meer in het beter coördineren van incidenten, echt voorkomen ervan en een zeer nederige zelfkritische houding. De huidige stappen zie ik als los zand, ongeschikt om een gecoördineerde aanval echt aan te kunnen.

Als de overheid serieus wil aanvaarden dat er naties zijn die digitale techniek inzetten om ons aan te vallen, dan is het moment aangebroken eerst een heel kritisch zelfonderzoek te doen. Ook moet serieus worden overwogen of ons land niet excuses aan het Iraanse volk heeft te maken voor het onnodig in gevaar brengen van levens. Nederland wil een land met een kenniseconomie zijn en om dat te kunnen zullen we moeten stoppen onszelf continu belachelijk te maken met onkundigheid. Voor mij als technologisch-bewust burger is het tenenkrommend om te zien dat bij herhaling echt kundige mensen worden geridiculiseerd ook als de motieven niets anders dan dienend aan het Nederlands algemeen belang. Het is echt tijd voor kritisch zelfonderzoek waarbij er geen heilige huisjes mogen zijn.

• Lijst met incidenten

Ter gelegenheid van de internationale Right To Know Day wordt op 28 september 2011 een bijzondere conferentie georganiseerd. Tijdens het evenement wordt de toegang tot overheidsinformatie zowel praktisch als juridisch geduid. De dreigende inperking van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) alsmede problemen worden besproken, waarbij het zoeken naar oplossingen centraal staat.

Het programma is rijkelijk gevuld met allerhande personen uit de praktijk en wetenschap. Naast wetenschappers, journalisten, gebruikers en topjuristen, zullen ook de Nationale Ombudsman, de Landsadvocaat en diverse politici hun opwachting maken. Er is ruime gelegenheid voor debat met de zaal om daadwerkelijk pijnpunten te inventariseren en lering te trekken uit de praktijk. Dit helpt niet alleen de kennis te verhogen, maar moet uitmonden in conclusies die een toegevoegde waarde hebben bij het debat over het al dan niet aanpassen van de Wob.

De Right To Know Day wordt ieder jaar op 28 september in veel landen georganiseerd om stil te staan bij het belang bij de toegang tot informatie. In Nederland werd de dag vorig jaar voor het eerst georganiseerd door onderzoeksjournalist Brenno de Winter. Voor de editie van dit jaar is de samenwerking gezocht met de vakgroep Bestuursrecht & Bestuurskunde van de Rijksuniversiteit Groningen om de dag gezamenlijk op te pakken. De dag wordt verder ondersteund door de Nederlandse Vereniging van Journalisten, het Persvrijheidsfonds, de Belgisch-Nederlandse Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ), Stichting Vrijschrift en Stichting ‘Dat Zou Jij Wel Willen Weten’.

De datum voor de bijeenkomst is gelukkig, omdat de Commissie Binnenlandse Zaken in de Tweede Kamer op 29 september een hoorzitting organiseert waar veel van de sprekers bevraagd zullen worden over hun ervaring met de Wob.                                                                    

Deelname kost €75 inclusief BTW en dekt de kosten. Voor studenten ligt de prijs op €12,50 inclusief BTW. De dag is nadrukkelijk niet bedoeld voor het maken van winst. Overgebleven geld zal worden ingezet voor projecten die nieuwsgaring en de toegang tot informatie versterken. Dit zal door Stichting Vrijschrift worden beheerd.

• Sepot

Hof: Leges voor Wob toegestaan

In een gastbijdrage legt Bart Gossen (jurist bij USG Juristen) uit dat het Hof wel geoordeeld heeft dat het toegestaan is om leges te heffen, maar dat de uitspraak veel vragen oproept en mogelijk niet stand zal houden.

Op 6 juli 2011 heeft de belastingkamer van Hof Den Haag een opmerkelijk arrest gewezen. In tegenstelling tot diverse rechtbanken is het hof van mening dat het wel degelijk is toegestaan om leges te heffen bij een verzoek op grond van de Wet openbaarheid van bestuur.

Nadat minister Donner recent zijn voornemens met de Wet openbaarheid van bestuur (hierna: Wob)[1] naar buiten heeft gebracht, heeft Hof Den Haag met haar arrest van 6 juli 2011 mogelijk de ontwikkelingen rondom de Wob in een hogere versnelling gebracht of willen brengen.[2] In tegenstelling tot diverse rechtbanken[3] en de wens van de minister[4] vindt het hof dat het afhandelen van een Wob-verzoek beschouwd kan worden als een dienst in de zin van de Gemeentewet waarvoor leges geheven mogen worden. Dat de leges uiteindelijk toch niet betaald hoeven te worden, heeft er mee te maken dat de gemeente Leerdam in strijd met het gelijkheidsbeginsel bij inzage geen leges in rekening brengt, maar bij toezending van diezelfde stukken wel.

De casus

RTL Nieuws verzoekt in 2009 de gemeente Leerdam op grond van de Wob informatie te verstrekken over vergoedingen die zijn verstrekt aan leden van het college van B en W van de gemeente Leerdam. Er zijn documenten verstrekt (PDF).[5]

Met het verstrekken van de gevraagde informatie is een aanslag opgelegd van €1.136,40. De aanslag is opgebouwd uit kopieerkosten en kosten voor zogenaamde naspeuring.[6] Conform de tarieventabel bij de Legesverordening is de aanslag als volgt opgebouwd: 120 x €0,45 = €54 aan kopieerkosten en 48 kwartier x €22,55 = €1.082,40 aan naspeuring. Alleen de kosten voor naspeuring worden bestreden.

Oordeel rechtbank[7]

Ter zitting zijn partijen overeengekomen dat het anonimiseren niet kan worden aangemerkt als naspeuring. De aanslag zou dus in ieder geval worden verminderd met de tijd die aanvankelijk voor het anonimiseren in rekening was gebracht als zijnde naspeuring.

De rechtbank oordeelt dat het recht op openbaarmaking ingevolge de Wob uitsluitend het publieke belang van een goede en democratische bestuursvoering dient. Het doen van naspeuringen ter voldoeningen van een zodanig verzoek zijn dan ook werkzaamheden in het kader van de publieke taakuitoefening en deze werkzaamheden houden niet rechtstreeks en in overheersende mate verband met de dienstverlening ten behoeve van een individualiseerbaar belang. Er is in dit geval geen sprake van een dienst. In de visie van de rechtbank zijn de leges ten onrechte geheven.

De rechtbank wijst erop dat slechts sprake is van een dienst- in de zin van artikel 229, eerste lid, aanhef en onder b van de Gemeentewet – indien het gaat om werkzaamheden die liggen buiten het gebied van de publieke taakuitoefening en rechtstreeks en in overheersende mate verband houden met dienstverlening ten behoeve van een individualiseerbaar belang. De rechtbank verwijst daarbij naar bestendige jurisprudentie van de Hoge Raad.[8]

Oordeel gerechtshof

Het hof is van mening dat de naspeuring wel is aan te merken als een dienst. Met de naspeuring is in de visie van het hof sprake van een individualiseerbaar belang aan de zijde van verzoeker bij juist deze informatie. Dat daarna mogelijk gepubliceerd wordt uit of op basis van deze informatie, doet hier volgens het hof niets aan af.

Het Hof geeft ook aan dat het bedrag aan in rekening gebrachte leges niet zodanig hoog is dat toegang tot de informatie feitelijk onmogelijk wordt gemaakt. Uiteindelijk oordeelt het hof dat de leges geheven zijn in strijd met het gelijkheidsbeginsel zodat RTL Nieuws de leges toch niet hoeft te betalen.

Conclusie

Deze uitspraak is om meerdere redenen opmerkelijk te noemen. Bij het doen van een Wob-verzoek hoeft de verzoeker op grond van artikel 3 lid 3 van de Wob niet te stellen wat zijn belang is bij het verkrijgen van de informatie. Het individualiseerbare belang berust of op een aanname van het Hof – zou bij de publieke omroep anders geoordeeld zijn? – of, dat ligt meer voor de hand, op de derde wet van Newton: actie is reactie. Een actie ondernemen richting een bestuursorgaan (een verzoek indienen) leidt tot een reactie (het handelen van het bestuursorgaan) en dus is er sprake van een individualiseerbaar belang.

Een vergelijking met een spraakmakende zaak dringt zich dan op. In 2010 heeft het Hof van Den Bosch de legesheffing bij een identiteitskaart vernietigd.[9] Daarbij is het volgende overwogen:

Het Hof is gelet op het voorgaande van oordeel dat het verkrijgen van een Nederlandse identiteitskaart zozeer dienstbaar is aan identificatieplichten die liggen in de sfeer van de publieke taakuitoefening, en zozeer ondergeschikt is aan een individualiseerbaar belang, dat het in behandeling nemen van een aanvraag tot het verstrekken van deze kaart niet meer kan worden aangemerkt als een dienst in de zin van artikel 229, lid 1, onderdeel b van de Gemeentewet.

En verderop nog een mooie ‘ten overvloede’:

Ten overvloede wijst het Hof er in dit kader op dat de overheersing van het publieke belang bij het bezit van de Nederlandse identiteitskaart met ingang van 1 januari 2010 nog verder is vergroot door (…)

Hof Den Haag had qua motivering hieraan een voorbeeld kunnen nemen. De vraag wordt daarbij in het midden gelaten of de uitspraak van Hof Den Bosch stand zal houden.[10] Met de uitspraak van Hof Den Haag is het gissen aangezien de concrete belangenafweging – anders dan slechts de korte vaststelling dat het in overheersende mate een individualiseerbaar belang is – ontbreekt

Zolang de Wob nog uitgaat van het principe dat documenten bij openbaarmaking voor een ieder openbaar moeten zijn, is dat al een zeer sterke indicatie dat er geen sprake is van een individualiseerbaar belang, maar een publiek belang. Dat zou al voldoende moeten zijn.

Daarnaast kent de Wob met artikel 8 ook een actieve plicht tot openbaarheid waar door het Hof volledig aan voorbij wordt gegaan. Het verzoek is dan wel gedaan, maar uit de wet volgt reeds dat deze gegevens al beschikbaar hadden moeten zijn.

Het Hof had ook kunnen vaststellen dat RTL Nieuws diverse geruchtmakende bonnetjesaffaires aan het licht heeft gebracht – uitdrukkelijk wordt de vraag in het midden gelaten of daar in Leerdam ook sprake van is. Zo hebben zij onthullingen gedaan over declaratieschandalen/-affaires bij de politietop, bij gemeentes en bij provincie.[11] Daarover hebben betrokkenen verantwoording moeten afleggen, is regelgeving aangepast en is het toezicht verscherpt. Niet gesteld noch gebleken is dat RTL Nieuws daar een ander belang bij heeft gehad dan inzicht te geven in de besteding van publieke middelen en de verantwoording daarover. Het had in de rede gelegen dat Hof Den Haag daar iets over opgemerkt zou hebben om de conclusie van een overheersend individualiseerbaar belang te onderbouwen.

Ten slotte is deze uitspraak opmerkelijk gelet op de huidige tijdsgeest. Vanuit het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is richting de Tweede Kamer aangegeven dat de Wob in overeenstemming gebracht zal worden met het Verdrag van Tromsø voor wat betreft de kostenbepaling en dat in het wetsvoorstel een bepaling opgenomen zal worden waardoor alleen reproductie- en leveringskosten in rekening gebracht mogen worden. Hoewel het Hof niet kan toetsen aan het Verdrag, fijntjes wordt opgemerkt in r.o. 7.5.3. dat dit verdrag niet is geratificeerd, had Hof Den Haag zich wat uitgebreider moeten uitlaten over de gemoeide belangen bij een Wob-verzoek en met de uitspraak meer duidelijkheid kunnen verschaffen over de overwegingen.

Gemeentes die hun Legesverordening consistent toepassen hebben met deze uitspraak een mooie opsteker voor zolang het duurt. De VNG heeft in een persbericht al laten weten niet te gaan adviseren dat gemeentes leges moeten gaan heffen, wel gaat het de modelverordening leges eventueel aanpassen.[12] Het is zaak dat de Wob snel aangepast wordt om aan de discussie over het heffen van leges definitief een einde te maken en werk te gaan maken van het toegankelijk maken van informatie.

• Brief Minister Donner over de Wob (in PDF-formaat);
• Onderzoek naar oneigenlijke en bewerkelijke Wob-verzoekenl
• Bijlagen bij het onderzoek naar oneigenlijke Wob-verzoeken;

Centraal in de argumentatie van Minister Donner om de Wob in te perken is het verondersteld on-eigenlijk gebruik door burgers van de Wob. Hij riep dit van de daken op 3 mei en komt vervolgens op 31 mei met een brief waarin hij schoorvoetend toegeeft amper met voorbeelden te kunnen komen.In het artikel ‘Minister Donner, schaam je’ heb ik uitgelegd dat de voorbeelden die hij noemt nagenoeg niets met de Wob te maken hebben. Hij heeft het vooral over goudzoekers die via de [belachelijke] Wet dwangsom en beroep op boetes jagen [gegarandeerd succes omdat overheden bij Wob-verzoeken massaal termijnen overschrijden]; en over gaten in de incasso-procedure bij verkeersovertredingen die door slimme overtreders via de Wob aangepakt worden.
Dit zijn twee voorbeelden niet van oneigenlijk, maar van onbedoeld rechtmatig gebruik van de Wob. Ze kunnen alleen maar bestaan omdat de overheid bij Wob termijnen een veelpleger is en bij verkeersovertredingen tot nu verzuimde de bewijsmiddelen standaard, wat hoort in een rechtsstaat, te overleggen.
Ondanks dat hij in de brief toegeeft dat er amper sprake is van oneigenlijk gebruik zegt hij dat die opvatting nou eenmaal heerst onder bestuur en ambtenarij en dat hij in het najaar gaat komen met voorstellen om dit aan te pakken. Voorstellen, uiteraard, niet om die irrationele loze opvattingen aan te pakken, maar gericht op het inperken van het verondersteld oneigenlijke gebruik van de Wob door burgers. Grote waakzaamheid is geboden.

Minister, pak het oneigenlijk gebruik van de Wob door overheden aan!

Het spreekt dat een minister pas dan ontvankelijk en gerechtigd is om iets over mogelijk oneigenlijk gebruik van de Wob door burgers te zeggen als bestuur en ambtenarij zelf vrij zijn van oneigenlijk gebruik van de Wob, althans minimaal een beleid hebben om dit te voorkomen, terug te dringen, en te handhaven.

Het oneigenlijk gebruik door bestuur en ambtenarij van de Wob loopt de spuigaten uit, neemt toe en is bepaald bovengemiddeld als je het met vergelijkbare buitenlanden [Anglo-Saxische en Scandinavi-sche] vergelijkt, In dit artikel een indicatieve opsomming:

1 — Beginsel: Documenten zijn eigendom van het volk
Voor de invoering van de Wob waren overheidsdocumenten eigendom van de overheid. Nu zijn ze bestuursrechterlijk eigendom van het volk. Dit, en wat de consequenties horen te zijn, blijkt amper tot niet bekend binnen de ambtenarij.
Vanaf dat een wet als de Wob geldt heeft de burger recht op toegang tot alle bij en onder de overheid berustende documenten.
Een indiener van een Wob-verzoek is sinds mei 1980 een representant van de eigenaar, het volk, en niet een pottenkijker die in de spulletjes van een ander, de overheid, wil kijken.
In bijna alle Wob landen, er zijn er 80, is dit het eerste punt dat na invoering van een wet gecommuni-ceerd wordt, een omschakeling in het denken. In Nederland, een van de eerste -het zevende- land met een Wob, moet dit nog beginnen.

2 — Beginsel: Alle overheidsdocumenten zijn openbaar, tenzij
Het uitgangspunt van de Wob is dat alle documenten openbaar zijn, behalve als een uitzonderings-grond inhoudelijk van toepassing is én deze zaaksgebonden per document gespecificeerd gemoti-veerd wordt ingebracht én als die motivering zwaarder weegt dan het algemeen belang bij openbaarheid.
Afgezien van het gegeven dat de hiervoor geschilderde zorgvuldigheid vaak niet gehaald wordt lijkt het grote probleem te zijn dat vele ambtenaren de facto van een ander uitgangspunt vertrekken: alles is geheim, daar rekken we de weigergronden voor op en als er dan nog wat onbenulligs over blijft maken we dat openbaar.

Dat de Wob extra-parlementaire controle op beleid, waaronder beleidsvoorbereiding en -uitvoering, faciliteert, lijkt aan veel ambtenaren voorbijgegaan te zijn.

3 — Politiek opportunistische toepassing van de Wob
Openbaarmakingsverzoeken die direct dan wel indirect het beleid ondersteunen althans niet benadelen worden sneller behandeld dan andere. Ze worden en minder getroffen door weigergronden.

4 — Ambtelijk opportunistische toepassing van de Wob
Vaak wordt er door ambtenaren meer geweigerd dan uit public relations of damage control overwegin-gen slim is. Overijverig, roomser dan de Paus, of zegt het vooral iets over de cultuur waarin ambtena-ren moeten werken.

5 — Registratiesysteem van documenten
De invoering van een wet als de Wob is natuurlijk pas dan afgerond als er een registratiesysteem is van alle bij en onder de overheid berustende documenten. Zo een systeem is voor eisers, ambtena-ren en rechters de ondergrens en de scheidsrechter.
Veel Wob conflicten gaan nu onder meer over de kwaliteit en de diepte van de zoekslag. Niemand weet welke documenten er bestaan en niemand is eindverantwoordelijk.

6 – Goede en geordende archiefvoering
Geen, althans een chaotische, archiefvoering; onduidelijkheid over wie de beheerder/zorgdrager/ver-antwoordelijke is; illegale, met de Archiefwet strijdige, document vernietigingen; enz. Het archief-bewustzijn en de -zorg zijn bijzonder bedenkelijk in ons land.

Hetzelfde Wob-verzoek bij verschillende organen ingediend kan in zoektijd bij de een 10-20x meer tijd kosten dan bij de ander. Langs irrationele lijnen rekent de minister dit de verzoeker aan als hij zegt dat het zoeken zo bewerkelijk is.

Een burger moet er vanuit kunnen gaan dat de overheid zijn zaakjes op orde heeft en als dat niet zo is mag de burger van het meerwerk geen last ondervinden.

7 — Obstructie: termijnen, spaghetti, doorverwijzen, intimidatie
In voorgaande punten zit al veel obstructiefs, maar het is ook concreet. Bijvoorbeeld termijnoverschrij-ding. Voor eind 2009 werd bij schriftelijke Wob-verzoeken bij landelijke overheidsorganen in 80% van alle zaken de maximumtermijn met in de meeste gevallen ongeveer 1 maand overschreden. Eind 2009 is die maximumtermijn met 1 maand opgerekt. Dit zou in de meerderheid van alle termijnover-schrijdingen soelaas hebben moeten bieden, maar nu wordt in ruim 60% van alle zaken de nieuwe maximumtermijn overschreden. De overheid blijft daarmee een veelpleger. [Logisch overigens want termijnverlenging verschuift een probleem eenmalig.]

Er zijn vele vormen van obstructie: onduidelijk, vaag en half doorgeleiden; doorgeleiden waar dit niet mag; verzoeken in stukken knippen waardoor het meerdere procedures worden, bij voorkeur na be-zwaar waardoor het ook vertragend werkt; opbellen en zeggen dat het indienen van het Wob-verzoek zal leiden tot een herziening in de onderlinge contacten; niet ingaan op een door de verzoeker gedaan aanbod tot overleg en dan later zeggen dat het verzoek anders begrepen was; enz enz

8 — Niet-ontvankelijke en niet rechtmatige inzet van weigergronden
Over de inzet van weigergronden kun je steggelen, en dat hoort ook zo. Wat steeds meer de spuiga-ten uit begint te lopen is dat de weigergronden onrechtmatig ingezet worden. Verdergaand onrechtma-tig dan alleen maar op het niveau van gammele of ontbrekende motiveringen.

Steeds vaker worden weigergronden lukraak ingezet, ook als er geen band is met het onderwerp. Er worden ook steeds meer weigergronden verzonnen. Voorbeelden: ziekte, vakantie, onvindbaar, de stukken worden momenteel ergens anders voor gebruikt, enz.

9 — Wob-ambtenaren: Te laag, te licht, te weinig
Een wet invoeren zonder een voldoende groot en voldoende geëquipeerd apparaat is niet integer. In 2005 voor de invoering van de Wob in het Verenigd Koninkrijk bestond de eerste groep op batchelor niveau op te leiden ambtenaren uit 3000 mensen. In Nederland is er nog nooit een Wob-opleiding geweest; en zijn er, alle organen bij elkaar opgeteld, maar enkele honderden Wob-ambtenaren.

Het Verenigd Koninkrijk heeft er na die eerste 3000 nog vele duizenden opgeleid.

10 –Bezwaarprocedure: Te laag, te licht, niet onafhankelijk, niet bindend
Verbazingwekkend en beschamend is de Nederlandse Wob-bezwaarprocedure. Dit geldt voor de va-riant met een hoorzitting, maar zeker ook voor de iets zwaardere met een bezwaarzitting.

Normale standaarden hebben het bij bezwaar over serieuze en onafhankelijke heroverweging en over bindende bevoegdheden.

Dat Nederland niet zo een Wob-autoriteit heeft is deerniswekkend en tekenend. Netto komt het er op neer dat een eiser na zo een bezwaar vaker in beroep zal moeten om zijn recht te halen. Dat is duurder voor de eiser, duurder voor de overheid, een nodeloze belasting van het rechterlijk apparaat, en bovenal het is een uitholling van het recht op openbaarheid dat gebaat is bij snelle toegang tot het gevraagde.

11 — Beroepsprocedure: Te marginaal, te traag
Zoveel mogelijk real time is een centraal uitgangspunt voor toegang tot documenten onder de Wob. Wachttijden bij rechtbanken van 9-15 maanden staan daar haaks op.
Belangrijker is dat opvallend vaak het onderzoek van de rechtbanken te wensen overlaat. Zo wordt lang niet altijd voldoende onderzoek naar de opgevraagde documenten gedaan. Ze worden bijvoor-beeld niet altijd opgevraagd, of er wordt niet handelend opgetreden als de stukken, terwijl de proce-dure al onder de rechter was, verdwijnen, overgebracht worden naar een particuliere vindplaats, of niet [onder Awb art. 8.29] aan de rechtbank overlegd worden. Slechts eenmaal was er een descente en nog nooit werd het OM ingeschakeld.

Resumé
Zoveel oneigenlijk gebruik bij toepassing van de Wob betekent dat de minister noch ontvankelijk noch gerechtigd is om met welke vinger dan ook naar Wob-verzoekers te wijzen. Enige bescheidenheid, enige beschaving en vooral het maken van een aanvang van het opbouwen van de eigen legitimiteit zijn meer op hun plaats.

Kom op Minister Donner: Pak het oneigenlijk gebruik van de Wob aan en begin bij de overheid.

Roger Vleugels

Docent en juridisch adviseur openbaarheid van bestuur

Een korte impressie van 50 seconden:

]]>