Roger Vleugels geeft in zeven punten weer waarom de gemeenten wel erg onterecht klagen over het veronderstelde misbruik van de Wob en dat ook overheden zichzelf als misbruikers van de Wob moeten zijn.

1 – Weinig Wob-verzoeken

Er worden in Nederland, en zeker bij Nederlandse gemeenten, heel weinig Wob-verzoeken ingediend. Als je ons land vergelijkt met vergelijkbare landen [landen met én een vergelijkbare politieke cultuur én eenzelfde mate van actieve openbaarheid; landen zoals de Scandinavische en de Anglo-Saxische] dan worden er bij ons per hoofd van de bevolking 4-10 keer minder Wob-verzoeken ingediend.

Bij landelijke overheden worden 2-2.500 en bij alle gemeenten tezamen 5-6.000 Wob-verzoeken per jaar ingediend. Ter vergelijking: Dat aantal voor alle Nederlandse gemeenten tezamen is evenveel als voor één middelgrote Engelse stad.

Toen de VNG enkele jaren geleden onderzoek deed naar de werkdruk door Wob-verzoeken bij bleek die klein te zijn. Bij bijna de helft van de gemeenten werd deze zelfs niet geregistreerd wegens ‘verwaarloosbaar’. [Dit is één van de redenen waarom de VNG in haar anti-Wob-retoriek nooit met getallen komt.]

Als het Wob-volume klein is, kan het misbruik nooit erg groot zijn.

2 – De overheid is zelf Wob-misbruiker bij uitstek

Bij meer dan 50% van alle Wob-verzoeken antwoordt de overheid niet binnen de wettelijke maximumtermijn van 2×28 dagen. De overheid is daardoor een veelpleger en verantwoordelijk voor het overgrote deel van alle Wob-misbruik.

Dit te late antwoorden is opmerkelijk. Wereldwijd is de standaard antwoordtermijn op Wob-verzoeken 2×14 dagen [was bij ons ook zo tot oktober 2009]. Ofwel onze overheden hebben 2x zoveel tijd en nog lukt het hen niet om op tijd te antwoorden. [Dit gegeven is pikant aangezien het geklaag over misbruik zich concentreert op boetes die betaald moeten worden bij te laat antwoorden.]

Het is echter nog opmerkelijker: Wanneer komen de antwoorden dan wel? Nou, het leeuwendeel in de maand na die 2×28 dagen. Dat is opmerkelijk aangezien voor oktober 2009, toen de beantwoordingstermijn 2×14 dagen was, het leeuwendeel ook kwam in de maand na die deadline, ofwel binnen wat nu die tweede 28 dagen is.

Anders gezegd er is geen ratio en geen werkdrukargumentatie te leveren voor het zo veelvuldig overschrijden van deadlines door overheden. De veelpleger is simpelweg hardleers en begint te klagen in plaats van democratie en rechtsstaat serieus te nemen.

Bepaald ergerlijk is dat deze veelpleger verzoekers inzake verondersteld Wob-misbruik de maat meent te mogen nemen.

Mij lijkt dat pas legitiem vanaf het moment dat de overheden zich aan de wet houden.

3- Weinig misbruik door verzoekers

Tot in 2012 was er sprake van weinig misbruik door verzoekers. Gelukkkig. Ik had gevreesd dat de koppeling van de Wob aan de Wet dwangsom, ook oktober 2009, meteen geleid zou hebben tot Wob-verzoeken van goud-zoekers. Om die reden heb ik, en hebben vele anderen, voor oktober 2009 ervoor gepleit die dwangsom constructie niet in te voeren voor de Wob.

De gedachte dat je via dwangsommetjes [maximaal 1260 euro] de overheid kunt opvoeden is aandoenlijk naïef. Een overheidsorgaan gaat zich niet aan de wet houden met boetes. Het enige dat deze boetes opleveren zijn handvaten voor geklaag door overheden, zeker als ze, wat sinds medio 2012 op gang komt, zich kunnen richten tegen goud-zoekers die op oneigenlijke gronden Wob-verzoeken indienen.

4 – Eindelijk, het misbruik is er

Door maar lang genoeg te roepen dat er misbruik van de Wob is; door te roepen dat je via Wob-verzoeken geld kunt verdienen; is het sinds medio 2012 aan het lukken om inderdaad getroffen te worden door Wob-verzoeken niet gericht op de inhoud maar op het innen van dwangsommen. Na jaren van lobbyen is het de VNG gelukt om het misbruik eindelijk van de grond te krijgen.

Het eerste dat opvalt dat gemeenten vooral klagen over de boetes. Dat is op zijn zachtst gezegd vreemd.

Een overheidsorgaan wordt namelijk pas boeteplichtig 14 dagen nadat een verzoeker een ingebrekestelling verzonden heeft en dat kan pas na die maximumbeslistermijn van 2×28 dagen. Met andere woorden als een ontvangen verzoek verslonst of te bewerkelijk is, of als het aanvankelijk niet als Wob-verzoek herkent is, dan heeft een overheidsorgaan na ontvangst van de ingebrekestelling 14 dagen om het te vinden en af te handelen dan wel af te wijzen dan wel niet-ontvankelijk te verklaren.

Lukt dat niet dan wordt een overheidorgaan boeteplichtig; dat is dus 2×28 + 14 dagen na indiening van het verzoek. Een boete dan via tientjes per dag oploopt tot uiteindelijk 1260 euro.

Wat opvalt in de klaagretoriek is dat die 1260 euro dominant is. Dat is echter het bedrag dat pas betaald hoeft te worden als 16 weken na indiening van een verzoek nog geen beslissing genomen is.

Wat ook opvalt is dat snel geroepen wordt dat alle gemeenten zowat zwichten onder het Wob-misbruik. In 2012 was er in de helft van alle gemeenten niet één dwangsom-procedure; en in meer dan 90% van de andere minder dan 5.

5 – Waar zit het misbruik

Wat opvalt is dat er overheidsbreed geklaagd wordt over Wob-misbruik. Wat nog meer opvalt is dat pers en Tweede Kamer dit klakkeloos overnemen.

Meer dan 90% van alle misbruik zit echter bij twee groepen overheidsorganen: gemeenten en de politie. Met andere woorden bij die duizenden andere organen komt het bijna niet voor.

Dat het misbruik bij die twee groepen organen zit is zeer verklaarbaar. Bij de politie is het geconcentreerd rond boete-inningen die, omdat ze in ons land -vreemd maar waar- gedaan worden zonder overlegging van het bewijsmiddel, de deur open zetten voor Wob-verzoeken. Al drie jaar ligt de oplossing klaar, maar deze wordt almaar niet ingevoerd.

Gemeenten zijn de organen die het dichtst bij mensen staan, vaak direct in levens van mensen ingrijpend [b.v. door vergunningen of uitkeringen]. De meerderheid van de door gemeenten als misbruik bestempelde Wob-verzoeken komen voort uit, al dan niet terechte, frustratie van burgers over de manier waarop de gemeente hen behandelde. Dat los je niet op via juridische middelen, maar via cultuur.

6 – Behandeling Wob-verzoeken is erbarmelijk

Het ambtelijk apparaat is totaal niet ingericht op het adequaat behandelen van Wob-verzoeken. Dat begint al bij de ontvangst van een Wob-verzoek: Ambtenaren zijn niet getraind op het herkennen van Wob-verzoeken en het vervolgens doorgeleiden naar de eigen Wob-ambtenaar. Veel ambtenaren weten niet eens dat hun orgaan een Wob-ambtenaar heeft.

Vervolgens blijken Nederlandse Wob-ambtenaren niet opgeleid. Een stelling die zeer eenvoudig te onderbouwen is: Nederland is een van de weinige landen met een Wob waar zo een opleiding simpelweg niet bestaat. Dat wreekt zich naar meerdere kanten: De Wob-ambtenaar heeft geen specifieke juridische opleiding; idem geen documentatie/archief-opleiding; en is als gevolg daarvan laag ingeschaald en dus met weinig gezag bekleed.

Ter vergelijking: In Engeland hebben alle eerstelijns Wob-ambtenaren tenminste een bachelor in Freedom of information.

Gevolgen van deze gebrekkigheden zijn dat Wob-verzoeken die zonder meer af te wijzen zijn in behandeling genomen worden; dat er zeer onrenderend gezocht wordt [wat nog verergerd wordt door het bovengemiddeld niet op orde zijn van de archieven]; dat er veel overleg nodig is, enz.

Deze mêlee maakt dat Nederland een van de traagste Wob-landen is.

Mede hierdoor is een Wob-procedure hier veel duurder dan in buitenlanden. Tot wel 4x duurder zelfs. Dat komt door voornoemde factoren maar vooral door de verslonsde archieven.

7 – Zaken op orde

Klagen mag, en dat geldt ook voor overheidsorganen. Het mag echter alleen door partijen die hun zaken op orde hebben en niet zelf misbruik maken van de Wob.

Hiervoor werd de termijnoverschrijding genoemd als een hoofdreden om de overheid te zien als Wob-misbruiker.

Als uitsmijter mag niet onvermeld blijven dat er twee andere hoofdredenen zijn: Die verslonsde archieven [die de Wob traag maken en beslissingen vaak onvolledig] en het misbruik van weigergronden [wat leidt tot traagheid omdat het bezwaar- en beroepsprocedures nodig maakt].

Roger Vleugels

Docent en juridisch adviseur Wob

Be Sociable, Share!